Những hoạ sĩ thổi hồn văn hóa vào đêm Trung thu

Đưa văn hóa vào mô hình ánh sáng

Lễ hội “Trung thu Thành cổ - Sơn Tây xứ Đoài” năm 2026 diễn ra từ ngày 29-8 đến 26-9. Tối 26-9, chương trình “Đêm hội Trăng rằm - Trung thu Thành cổ - Sơn Tây xứ Đoài” sẽ diễn ra với sự tham gia diễu hành của 25 tổ dân phố, kết hợp trao giải Hội thi mô hình đèn Trung thu và trao quà cho thiếu nhi, ưu tiên trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.

Khi màn đêm buông xuống, những mô hình Trung thu ở Sơn Tây lần lượt sáng lên. Giữa không gian rực rỡ ấy, chú voi dài khoảng 5m, cao hơn 3m hiện ra với dáng vẻ khỏe khoắn nhưng thân thiện, đáng yêu. Đằng sau hình ảnh tưởng như chỉ dành cho niềm vui của trẻ nhỏ trong “ngày hội chơi trăng” là câu chuyện gắn với vùng đất Đường Lâm - quê hương của hai vị vua Ngô Quyền và Phùng Hưng.

Mô hình con voi hoàn thiện, sẵn sàng cho đêm hội Trung thu. Ảnh: T.Anh

Ý tưởng đưa hình tượng con voi vào mô hình Trung thu bắt đầu từ mong muốn khai thác những nét văn hóa riêng của từng địa phương. Hoạ sĩ, thầy giáo Lê Hữu Trí, giáo viên mỹ thuật Trường Tiểu học Tây Đằng cho biết, nhóm đã nghiên cứu câu chuyện văn hóa gắn với Ngô Quyền và làng cổ Đường Lâm để đưa vào thiết kế. Theo truyền thuyết địa phương, Ngô Quyền từng gắn với hình tượng voi trong những trận đánh chống giặc, còn tại Đường Lâm vẫn lưu truyền câu chuyện ông buộc voi dưới gốc cây ruối sau khi trở về.

Từ những chất liệu ấy, người làm mô hình mong muốn tạo nên một chú voi vừa thể hiện sức mạnh, vừa có nét gần gũi, thân thiện với trẻ em trong dịp Trung thu. Để hoàn thiện một mô hình, nhóm thực hiện thường cần từ 3 đến 4 người phối hợp qua nhiều công đoạn như hàn khung, tạo dáng, lắp điện, dán vật liệu và trang trí hoa văn. Theo anh Lê Hữu Trí, trung bình mất khoảng 10 ngày để hoàn thiện một mô hình, trong khi toàn bộ thời gian chuẩn bị phải mất hơn một tháng.

Khung sắt được dựng trước, sau đó tạo hình, lắp điện, phủ vật liệu, dán decal và hoàn thiện hoa văn. Những công đoạn ấy phải được tính toán để mô hình giữ được hình khối rõ ràng khi ánh sáng hoạt động, đồng thời truyền tải câu chuyện mà người thực hiện gửi gắm.

Cùng với con voi, mô hình “Đám cưới chuột” đưa nghệ thuật dân gian bước vào không gian Trung thu theo một cách khác. Từ bức tranh Đông Hồ quen thuộc, những người làm mô hình phải chuyển hình ảnh trên mặt giấy thành một tác phẩm có kích thước lớn, có hình khối và có thể phát sáng.

Hoạ sĩ Nguyễn Thành Long (trái) và anh Lê Hữu Trí, giáo viên mỹ thuật Trường Tiểu học Tây Đằng bên mô hình của mình. Ảnh: T.A

Những chú chuột, con mèo, lễ vật trong tranh được nghiên cứu về tỷ lệ, dáng đứng, biểu cảm để khi chuyển sang mô hình vẫn giữ được tinh thần vốn có. Các nhân vật vốn chỉ tồn tại trên mặt phẳng nay được dựng thành hình khối, có chiều sâu và được bao quanh bởi ánh sáng. “Đây là sản phẩm tương đối khó vì có nhiều nhân vật. Làm thế nào để thể hiện được thần thái của các nhân vật, niềm vui, sự hân hoan, đồng thời vẫn giữ được ý nghĩa của bức tranh dân gian Đông Hồ là yêu cầu không đơn giản”, anh Trí cho biết.

Công nghệ làm mới cách kể chuyện

Những năm gần đây, diện mạo Trung thu có thêm nhiều sắc màu mới. Bên cạnh đèn ông sao, đèn kéo quân, mặt nạ giấy bồi, các mô hình kích thước lớn, hệ thống đèn LED, hiệu ứng ánh sáng và những chi tiết chuyển động ngày càng xuất hiện nhiều hơn trong không gian lễ hội.

Theo họa sĩ Nguyễn Thành Long, sự đổi mới về công nghệ không đồng nghĩa với việc rời xa những giá trị làm nên không khí Trung thu. “Bản chất của Trung thu là có ánh sáng, có ông trăng, có những hình tượng vui chơi dành cho trẻ em. Công nghệ hiện đại vẫn có thể giữ được những yếu tố ấy”, anh Long nói.

Theo hoạ sĩ, điều quan trọng là công nghệ phải phục vụ cho câu chuyện, giúp hình ảnh trở nên sinh động thay vì làm lu mờ ý nghĩa của tác phẩm. Ngay từ khi hình thành ý tưởng, người làm phải tính đến cách trẻ em cảm nhận mô hình: Hình tượng có thân thiện, chuyển động có tạo sự thích thú, ánh sáng có làm nổi bật hình khối hay không? “Khó nhất là công đoạn ý tưởng. Sau khi có ý tưởng, tạo hình trên giấy thì việc thi công tương đối dễ. Điều quan trọng là khi tạo hình phải nhìn từ góc độ của một đứa trẻ, xem các em có thích không, có sợ không, có cảm thấy hình ảnh ấy đẹp và thân thiện không?", họa sỹ Nguyễn Thành Long nói.

Mô hình “Đám cưới chuột” đưa nghệ thuật dân gian bước vào không gian Trung thu theo một cách khác. Ảnh: NVCC

Bởi vậy, những hiệu ứng 2D, 3D, hệ thống LED hay các chi tiết chuyển động được lựa chọn theo từng mô hình. Ánh sáng phải làm nổi bật hình ảnh, màu sắc và câu chuyện. Nếu hiệu ứng quá mạnh, sự chú ý có thể chuyển sang kỹ thuật thay vì hình tượng chính. “Phải đặt trẻ em ở vị trí là người thụ hưởng Trung thu. Vì vậy, dù ứng dụng công nghệ đến đâu vẫn phải giữ sự thân thiện, an toàn và cuộc chơi của ánh sáng”, họa sỹ Nguyễn Thành Long bày tỏ.

Đằng sau vẻ rực rỡ của những mô hình ngoài trời còn là yêu cầu về kỹ thuật và an toàn. Hệ thống điện, dây dẫn, kết cấu khung, vật liệu và các thiết bị bảo vệ phải được tính toán ngay từ đầu để mô hình có thể hoạt động trong không gian tập trung đông người, đặc biệt là trẻ nhỏ.

Mỗi mùa Trung thu, những câu chuyện lịch sử, văn hoá của quê hương, đất nước lại được người làm mô hình tìm tòi, chắt lọc và kể lại bằng một ngôn ngữ mới. Ánh sáng làm nổi bật hình khối, những chuyển động tạo thêm sức sống, các giá trị truyền thống được đưa vào không gian lễ hội theo cách gần gũi với trẻ nhỏ, để mỗi mùa trăng lại mở ra một cách kể mới về lịch sử, văn hoá của từng địa phương.