Những lưu ý cốt lõi khi khai thác Hiệp định thương mại Việt Nam - EFTA

Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EFTA (VEFTA) được ký kết tại Hà Nội ngày 18/10 vừa qua, đánh dấu cột mốc quan trọng trong quan hệ giữa Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA - gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein).

Để giúp cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam nắm rõ được những cơ hội cũng như những lưu ý khi khai thác FTA mới này, sáng 11/11, Liên đoàn Công nghiệp và thương mại Việt Nam (VCCI) đã tổ chức hội thảo “Hiệp định thương mại tự do Việt Nam - EFTA: Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam”.

Toàn cảnh sự kiện. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Nền tảng hợp tác thương mại, đầu tư

Chia sẻ về kết quả hợp tác thời gian qua giữa Việt Nam và khối EFTA, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban pháp chế VCCI cho biết, theo số liệu từ Cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và khối EFTA đạt khoảng 2 tỷ USD vào năm 2025, tăng gần 29% so với năm trước.

Trong đó, Việt Nam nhập khẩu từ EFTA khoảng 1,2 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị, thực phẩm và các mặt hàng đầu vào hàm lượng công nghệ cao. Ngược lại, Việt Nam xuất khẩu sang khối này đạt 405 triệu USD với các nhóm hàng chủ lực như giày dép, dệt may, thủy sản, linh kiện điện, điện tử và cơ khí.

Về đầu tư, tính đến hết tháng 9/2026, riêng Thụy Sĩ đã có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 2,5 tỷ USD.

Ông Tuấn cho rằng, kết quả trên cho thấy hai nền kinh tế có sự bổ trợ rõ rệt. Khối EFTA mạnh về công nghệ, tài chính, thực phẩm và năng lượng; trong khi Việt Nam có thế mạnh về năng lực sản xuất.

Bên cạnh đó, dư địa phát triển của hai bên vẫn còn rất lớn. “Con số 405 triệu USD xuất khẩu vào một khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới cho thấy giá trị thị trường không nằm ở quy mô dân số, mà nằm ở chất lượng, uy tín và năng lực đáp ứng của nhà cung cấp,” ông Đậu Anh Tuấn nhận định.

Bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và kinh tế đối ngoại. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Cơ hội cho doanh nghiệp từ VEFTA

Nói về cơ hội khi Hiệp định VEFTA đi vào thực thi, bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và kinh tế đối ngoại (Bộ Tài Chính) cho biết, Thụy Sỹ và Liechtenstein cam kết sẽ xóa bỏ thuế quan ngay với khoảng 85% số dòng thuế, trong đó xóa bỏ thuế quan với khoảng 40% mặt hàng nông nghiệp và 100% mặt hàng công nghiệp.

Với Na Uy, quốc gia này cam kết xóa bỏ thuế quan ngay với hơn 90,7% số dòng thuế, trong đó xóa bỏ thuế quan với 53% mặt hàng nông nghiệp và 100% với mặt hàng công nghiệp.

Với Iceland, thị trường này xóa bỏ thuế quan ngay với hơn 94% số dòng thuế. Trong đó xóa bỏ thuế quan với 74% mặt hàng nông nghiệp và gần 100% với mặt hàng công nghiệp.

Trong khi đó, bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách phòng WTO, đàm phán và thực thi hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa biên (Bộ Công Thương) thấy rằng, Việt Nam sẽ có thêm cơ hội để mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, giảm sự phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống.

Đồng thời, VEFTA là đòn bẩy quan trọng để thu hút đầu tư chất lượng cao và chuyển giao công nghệ tiên tiến từ các nước EFTA, đặc biệt trong các lĩnh vực thế mạnh của khối này như tài chính, dược phẩm, năng lượng tái tạo và công nghiệp công nghệ cao. Qua đó hỗ trợ phát triển các ngành sản xuất trong nước theo đúng định hướng ưu tiên.

Mặt khác, thông qua các cam kết về phát triển bền vững, kinh tế xanh và tuần hoàn, hiệp định sẽ hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng lực để đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường toàn cầu như EU, Bắc Mỹ, Bắc Âu hay Nhật Bản.

Bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách phòng WTO, đàm phán và thực thi hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và thương mại đa biên. Ảnh: Lê Hồng Nhung - Mekong ASEAN

Tận dụng cơ hội từ VEFTA

Tại hội thảo, ông Đậu Anh Tuấn chia sẻ, từ khảo sát của VCCI về EVFTA, khoảng 1/3 doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng được quy tắc xuất xứ hoặc thiếu thông tin cụ thể về cam kết.

Điều này cho thấy, cánh cửa đã mở rộng nhưng kinh nghiệm thực thi các FTA trước đây cho thấy: VEFTA có hiệu lực không có nghĩa hàng hóa tự đi qua.

Để biến cơ hội từ FTA này thành đơn hàng và lợi nhuận thực tế, ông Tuấn cho rằng doanh nghiệp có thể chú trọng vào 3 vấn đề cốt lõi.

Trước hết, ưu đãi thuế quan không tự động có và không đồng đều giữa các thành viên. Khối EFTA không phải là một liên minh thuế quan đồng nhất. Với nông sản, mức độ mở cửa rất khác nhau: Thụy Sĩ xóa bỏ thuế ngay cho 40% dòng thuế nông nghiệp, Na Uy là 53% và Iceland là 74%.

Doanh nghiệp sẽ cần tra cứu chính xác mã HS, đúng thị trường, đồng thời đáp ứng quy tắc xuất xứ và thủ tục chứng nhận hàng hóa. Hiệp định cũng có những điểm linh hoạt như cho phép cộng gộp nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN và EU, doanh nghiệp nào nắm bắt sớm sẽ tạo được lợi thế lớn.

Thứ hai là thuế quan giảm nhưng tiêu chuẩn không giảm. Các nước EFTA đặt ra yêu cầu rất cao về an toàn, kỹ thuật, môi trường và độ bền vững. Bên cạnh quy định pháp lý, các nhà nhập khẩu và hệ thống phân phối còn có những tiêu chuẩn riêng về truy xuất nguồn gốc, trách nhiệm xã hội và tính ổn định của nguồn cung. Hiệp định tạo ra cơ chế tham vấn tháo gỡ vướng mắc nhưng không miễn trừ cho bất kỳ quy định nào về an toàn thực phẩm hay kiểm dịch của nước nhập khẩu.

Thứ ba là các rào cản phi thuế quan vẫn còn nguyên. Thông tin thị trường, tìm kiếm đối tác, logistics, kênh phân phối và xây dựng thương hiệu là những bài toán mà không hiệp định nào có thể giải thay doanh nghiệp. Với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đây sẽ là thách thức lớn nhất, ông Tuấn nhận định.

“Hiệp định VEFTA đã được ký kết nhưng chưa chính thức có hiệu lực. Bộ Tài chính đang tích cực chuẩn bị dự thảo Nghị định ban hành biểu thuế ưu đãi. Khoảng thời gian từ nay đến khi hiệp định có hiệu lực không phải là thời gian chờ đợi thụ động, mà phải là giai đoạn chuẩn bị có ý nghĩa chiến lược. Doanh nghiệp cần chủ động rà soát sản phẩm tiềm năng, nguồn nguyên liệu, khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn thị trường và phương án tiếp cận khách hàng,” ông Đậu Anh Tuấn chia sẻ.