Những 'nghĩa trang Tây' ở Hà Nội xưa

Tháp Diệu Quang (còn gọi là tháp “cửu phẩm liên hoa”) trong khuôn viên chùa Liên Phái - Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia (nguồn Fanpage chùa Liên Phái)

Nhớ địa danh xưa

Tôi sinh ra và lớn lên ở đường đê Tô Hoàng, đầu Ô Cầu Dền, thuộc địa phận phường Bạch Mai (Hà Nội). Đi hết con đường đê là tới Đại học Bách khoa (chúng tôi vẫn quen gọi là Đông Dương, tức “Đông Dương học xá” xưa). Nhưng trước khi vào tới Đông Dương thì có một tấm biển ghi ngõ Đỗ Thuận. Từ ngõ này có một con đường nhỏ ngoằn ngoèo với rất nhiều mồ mả san sát thông sang chùa Liên Phái. Trong số những ngôi mộ ấy, rất nhiều mộ là của người Pháp được chôn cất xung quanh khu vực Đỗ Thuận - chùa Liên Phái. Nhưng đó là câu chuyện cũng đã cách đây trên dưới 40 năm, còn bây giờ tấc đất tấc vàng, nhà của người âm đã nhường chỗ cho người dương, chỉ còn rất ít ngôi mộ xen kẽ trong các công trình xây dựng.

Cổng chỉ dẫn từ phố Bạch Mai vào chùa Liên Phái

Gần nửa thế kỷ trước, khu vực Đỗ Thuận - chùa Liên Phái còn khá nhiều ao hồ. Ngõ Đỗ Thuận là cách gọi đã được phố hóa, còn trước kia chúng tôi vẫn quen gọi là “trại Đỗ Thuận”. Theo các cụ cao niên, Đỗ Thuận là tên riêng của chủ trại - người đứng ra chiêu mộ dân nghèo đến khai hoang, biến vùng đầm lầy, ao tù thành đất trồng trọt và định cư. Khoảng thập niên 80 của thế kỷ trước, nơi đây còn có một số ao hồ, trong đó có “hồ bà Cả Ngông” là lớn nhất. Hồ được gia đình bà trồng rất nhiều rau muống. Ngày ngày, bà Cả Ngông đi thuyền thúng ra hái rau đem bán. Sau này, các hộ xung quanh “hồ bà Cả Ngông” sẵn có phoi tiện từ Nhà máy cơ khí Trần Hưng Đạo trên phố Mai Hắc Đế, họ dùng xe cải tiến chở về, đổ xuống hồ. Phoi tiện với đất, đá, xỉ than tạo thành nền đất cứng như bê tông. Và cứ thế, “hồ bà Cả Ngông” biến mất bởi các cư dân sống xung quanh lấn chiếm.

Khu vực xung quanh chùa Liên Phái cũng có nhiều đầm trồng rau. Ngay trước tòa tháp Diệu Quang (hay còn gọi là tháp “cửu phẩm liên hoa”) cao 10 tầng ở di tích chùa Liên Phái, đối diện có hồ nước lớn trong xanh, tòa tháp soi bóng xuống lung linh, huyền ảo đầy thơ mộng. Đằng sau chùa còn có một núi đất rất phong thủy, lưng tựa núi, mặt chính nhìn ra hồ nước bao la… Tọa lạc trên một khu đất trống trải như thế, nên chúng tôi có cảm giác tháp “cửu phẩm liên hoa” to lớn đồ sộ hơn bây giờ, nếu so với hiện tại nằm trong khuôn viên tường rào xây gạch của nhà chùa. Chính vì khu vực này trước kia có nhiều đất trống, kết hợp với ao hồ, đầm lầy, lại nằm ở ven nội đô xưa nên được sử dụng làm nghĩa trang của cả người Việt lẫn người Pháp.

Dấu tích một thời viễn chính

Tôi có đọc đâu đó một tài liệu viết về Hà Nội xưa ghi rằng, cuối thế kỷ 19, ở phía Nam thành phố có một con đường đi từ Đồn Thủy (tương ứng khu vực từ Bảo tàng Lịch sử Việt Nam kéo dài đến hết Bệnh viện Hữu Nghị ngày nay) đến Phố Huế gọi là “phố nghĩa trang”, vì ở cuối phố này có một khu chôn cất những công dân Pháp, đó chính là phố Nguyễn Công Trứ bây giờ. Dấu tích của khu “nghĩa trang Tây” gần khu tập thể Nguyễn Công Trứ vẫn còn hiện hữu, đó là “nhà quàn” - nơi hành lễ cho người chết.

Nhà quàn được người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ 20, thiết kế theo kiến trúc phương Tây dùng để tổ chức tang lễ cho công chức và lính viễn chính Pháp chết tại Việt Nam. Đây là một công trình bằng đá khá đồ sộ, kiên cố, có tầng hầm. Thuở bé, những hôm thời tiết nóng bức, chúng tôi ra “chợ Giời” (chợ Hòa Bình) chơi và chui vào nhà quàn để tránh nóng. Công trình này sau đó trở thành câu lạc bộ, luyện tập thể thao và có đặt mấy bàn bóng bàn và bàn bi-a. Do thiết kế bằng đá, tường dày, lại có tầng hầm, nên vào khu vực này cảm giác như có điều hòa nhiệt độ. Có người lại cho rằng, vì là nhà quàn nên có âm khí lạnh lẽo… Những năm 60 của thế kỷ trước, khu vực xung quanh nhà quàn được giải tỏa để hình thành nên tập thể Nguyễn Công Trứ. Rất có thể, khi đất dành cho người chết tại “nghĩa trang Tây” trong khu tập thể Nguyễn Công Trứ trở nên chật chội, người Pháp mới an táng sang khu vực Đỗ Thuận - chùa Liên Phái, vì ở khu vực này có cả mộ của người Việt.

Nhà quàn trong khu tập thể Nguyễn Công Trứ (phần khung đỏ phía sau), phía trước đã bị các kios kinh doanh che kín mặt tiền. Hiện tại đang được phủ bạt sửa chữa

Nói đến các ngôi mộ ở xung quanh chùa Liên Phái không thể không nhắc đến “mả cô Ma Tý” (còn gọi là cô Ba Tý). Cô Tý là một doanh nhân giàu có lấy chồng người Pháp, ngôi mộ của cô đẹp như một cung điện, có mái vòm. Hồi nhỏ, lũ trẻ con chúng tôi thường chui vào bên trong mái vòm này để chơi. Mỗi khi mưa to gió lớn, xung quanh “mả cô Ma Tý” thường có những hạt cườm trắng óng ánh rơi ra khiến lũ nhóc chúng tôi rất tò mò xen lẫn kỳ bí. Sau này tôi được nghe kể hiện tượng đó cũng xuất hiện ở một số mộ Tây ở tập thể Nguyễn Công Trứ. Người ta lý giải đó là các chi tiết hoa văn trang trí bằng hạt cườm trên mộ, khi mưa lớn thì lở vữa rơi ra.

Khoảng những năm 1980 - 1990, khi con đường vào chùa Liên Phái chưa được mở rộng như bây giờ, có nhiều đoàn khách Tây đi qua nhà tôi ở đường đê Tô Hoàng để vào khu nghĩa địa. Lũ chúng tôi hiếu kỳ đi theo và đã có lần chứng kiến họ khai quật mộ của một lính Pháp để hồi hương. Bây giờ, nếu khách tham quan vào khu vực Đỗ Thuận - chùa Liên Phái, khung cảnh đã hoàn toàn khác. Ao, hồ quanh khu vực không còn, nhà cửa san sát, chen chúc và chật chội. Đường vào khu di tích chùa Liên Phái đã được mở rộng và đang tiếp tục được phường Bạch Mai công bố thực hiện dự án xây dựng cổng chùa, nhằm xứng đáng với tầm vóc di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.