Những người gìn giữ ký ức Chiến khu Đ

Giữ rừng, gìn giữ từng dấu tích

Một ngày đầu tháng 10/2026, chúng tôi theo chân cán bộ Khu Bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai (Khu Bảo tồn) vào thăm di tích căn cứ Trung ương Cục miền Nam. Đang mùa mưa, tuyến “đường hoa Chiến khu Đ” dài khoảng 20km không rực rỡ sắc hoa giấy mà phủ màu xanh của cây cối đâm chồi, nảy lộc. Qua những khoảng rừng, con đường dẫn chúng tôi đến không gian từng che chở cán bộ, chiến sĩ trong những năm kháng chiến.

Bia tưởng niệm trong khu di tích căn cứ Trung ương Cục miền Nam. Ảnh: Tiến Dũng.

Dọc đường, khỉ, sóc, gà rừng và các loài chim tự do bay nhảy; có con tìm đến uống nước tại những bể nước do kiểm lâm bố trí ven đường. Muông thú xuất hiện giữa màu xanh của rừng khiến hành trình vào căn cứ thêm thú vị. Ông Nguyễn Đức Tú, Phó phòng Kỹ thuật lâm sinh và đất đai thuộc Khu Bảo tồn cho rằng, những hình ảnh ấy phần nào cho thấy hiệu quả của công tác quản lý, bảo vệ rừng. Sự bình yên mà người đi qua cảm nhận cũng là điều những người giữ rừng nỗ lực duy trì mỗi ngày.

Khoảng 10 giờ sáng, chúng tôi có mặt tại Trạm Kiểm lâm Trung ương Cục miền Nam khi đơn vị đang họp giao ban. Ông Phan Huy Vĩnh, Phó Trạm trưởng phụ trách cho biết, cuộc họp nhằm đánh giá công việc trong tuần và triển khai nhiệm vụ thời gian tới. Từ tuần tra, kiểm tra hiện trường đến trực trạm, chăm sóc di tích và đón khách, các phần việc đều được phân công cụ thể.

Gắn bó với nghề lâm nghiệp gần 20 năm, trong đó có 6 năm công tác tại trạm, ông Vĩnh đã quen với những lối đi và đặc điểm địa hình nơi đây. Theo ông Vĩnh, trạm có 6 kiểm lâm, phụ trách hơn 2.000ha rừng với nhiều loài cây gỗ như sao, dầu, gõ, cẩm lai. Địa bàn có đoạn giáp ranh dài hơn 10km, cùng những đường mòn tự phát có thể bị lợi dụng để xâm nhập rừng trái phép. “Địa hình rộng, phức tạp, nhiều đồi dốc, suối sâu và các đường mòn tự phát khiến việc tuần tra, kiểm soát gặp rất nhiều khó khăn”, ông Vĩnh chia sẻ.

Phần lớn các ngôi mộ ở Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà là mộ vô danh. Ảnh: Tiến Dũng.

Lực lượng mỏng, phương tiện còn thiếu khiến việc bám địa bàn thêm vất vả. Theo ông Vĩnh, kiểm lâm chủ yếu sử dụng xe máy cá nhân kết hợp đi bộ xuyên rừng, thực hiện nhiệm vụ cả ngày lẫn đêm. Nhiều khu vực không có sóng điện thoại, khiến việc liên lạc gặp trở ngại, nhất là khi phát sinh tình huống cần hỗ trợ. Cây đổ, rắn độc, côn trùng, mưa dông và sấm sét là những nguy hiểm có thể gặp trên đường tuần tra. Vào cao điểm mùa khô, công tác phòng cháy, chữa cháy rừng càng đòi hỏi lực lượng phải bám sát địa bàn. Ông Vĩnh cho biết việc người dân vào rừng thu hái quả ươi trái phép cũng đặt ra thêm yêu cầu kiểm soát người ra vào và phòng ngừa nguy cơ cháy. Những địa bàn trọng điểm, kể cả các khu vực nằm sâu trong rừng, đều được bố trí lực lượng túc trực.

Bên cạnh những chuyến tuần tra, công việc của kiểm lâm tại đây còn gắn với bàn thờ, bia tưởng niệm và các dấu tích căn cứ. Ông Vĩnh kể, ngày làm việc thường bắt đầu từ 5 giờ sáng bằng việc dọn vệ sinh khu di tích, lau bàn thờ, thắp hương tưởng niệm. Sau cuộc họp nhanh, người vào rừng tuần tra, người kiểm tra hiện trường, người trực trạm và đón tiếp khách.

Theo chân cán bộ Khu Bảo tồn, chúng tôi đến dâng hương tại bia và đền tưởng niệm trong khu di tích căn cứ Trung ương Cục miền Nam. Những hình ảnh, hiện vật được lưu giữ giúp người tham quan hình dung thêm về thời kỳ căn cứ đứng chân tại Chiến khu Đ. Để giữ không gian ấy sạch sẽ, trang nghiêm, việc chăm sóc, bảo quản phải được thực hiện thường xuyên. Ngoài tuần tra rừng, kiểm lâm còn phối hợp bảo vệ các mốc giới và dấu tích lịch sử nằm rải rác trên địa bàn.

Tại đền thờ liệt sĩ, tượng đài chiến sĩ và Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà, ông Vĩnh giới thiệu ý nghĩa của từng công trình tưởng niệm. Những ngôi mộ có tên và chưa xác định được tên nhắc người đến viếng về sự hy sinh của những người từng chiến đấu trên vùng đất căn cứ. Với những người làm nhiệm vụ nơi đây, việc chăm sóc các công trình là trách nhiệm thường ngày, đồng thời là sự tri ân dành cho người đã khuất.

Đền tưởng niệm trong khu di tích căn cứ Trung ương Cục miền Nam. Ảnh: Tiến Dũng.

Vào các dịp lễ, Tết, khi nhiều đoàn về nguồn, kiểm lâm phối hợp với Trung tâm Sinh thái, văn hóa, lịch sử Chiến khu Đ thuộc Khu Bảo tồn tổ chức đón tiếp, hướng dẫn tham quan. Từ bố trí lực lượng, bảo đảm an toàn đến phối hợp giới thiệu lịch sử, công việc đòi hỏi sự chu đáo trong từng khâu. Ông Vĩnh nhớ nhất những lần đón cựu chiến binh trở lại chiến trường xưa, gặp nhau và ôn lại kỷ niệm. “Chứng kiến những khoảnh khắc đó, mọi vất vả dường như tan biến”, ông Vĩnh bộc bạch.

Qua những cuộc trở về, người giữ rừng được nghe lịch sử từ chính những người từng sống và chiến đấu ở căn cứ. Câu chuyện, tình cảm của các cựu chiến binh giúp ông Vĩnh hiểu thêm giá trị của từng dấu tích mình đang góp phần bảo vệ. Đó cũng là điều khiến ông thêm gắn bó với công việc vừa giữ màu xanh của rừng, vừa chăm lo nơi lưu giữ ký ức chiến khu.

Nối ký ức với những thế hệ hôm nay

Theo ông Nguyễn Đức Tú, Khu Bảo tồn đang quản lý các di tích cấp quốc gia như căn cứ Trung ương Cục miền Nam, căn cứ Khu ủy miền Đông Nam Bộ và Địa đạo Suối Linh. Lực lượng kiểm lâm vừa bảo vệ rừng, vừa trực tiếp giữ gìn cảnh quan, sự sạch sẽ và trang nghiêm của các di tích. Đơn vị kết hợp tuần tra với bảo vệ di tích, phối hợp trong công tác bảo tồn, tu bổ và tuyên truyền cho người dân, du khách. Khi hoạt động tham quan, về nguồn phát triển, việc phát huy giá trị di sản cần gắn với bảo vệ không gian rừng bao quanh các căn cứ.

Ngày làm việc của cán bộ kiểm lâm Trạm Kiểm lâm Trung ương Cục miền Nam thường bắt đầu từ 5 giờ sáng bằng việc dọn vệ sinh khu di tích, lau bàn thờ, thắp hương tưởng niệm. Ảnh: Tiến Dũng.

Để những dấu tích giữa rừng được nhận diện và giới thiệu đến công chúng, ký ức của người trong cuộc có vai trò quan trọng. Trong hành trình xác định, bảo tồn căn cứ Trung ương Cục miền Nam tại Mã Đà, lời kể của nhân chứng đã góp phần đối chiếu tư liệu với những địa điểm cụ thể. Từ những thông tin ấy, công tác tôn tạo và giới thiệu di tích có thêm cơ sở để đưa câu chuyện chiến khu đến với người tham quan.

Với người làm công tác thuyết minh, mỗi hạng mục là một phần câu chuyện về đời sống kháng chiến. Bếp Hoàng Cầm gợi nhắc việc bảo đảm bữa ăn đồng thời giữ bí mật căn cứ. Khu nhà quân y giúp người nghe hình dung nhiệm vụ cứu chữa thương binh trong điều kiện thiếu thốn. Đặt từng công trình trong hoàn cảnh lịch sử, lời thuyết minh giúp khách hiểu thêm những công việc phía sau hoạt động chiến đấu.

Ông Bùi Văn Toàn, Phó Giám đốc Trung tâm Sinh thái, văn hóa, lịch sử Chiến khu Đ cho biết, các di tích nằm trong rừng, chịu tác động của thời tiết với hai mùa mưa, nắng rõ rệt. Nhiều hạng mục nhanh xuống cấp, đòi hỏi phải thường xuyên kiểm tra, bảo quản và sửa chữa. Hằng năm, Trung tâm xây dựng kế hoạch bảo quản, tu bổ, sửa chữa và nâng cấp những hạng mục được phép thực hiện, gắn công tác bảo tồn với phát huy giá trị lịch sử.

Cán bộ kiểm lâm Trạm Kiểm lâm Trung ương Cục miền Nam thắp hương tại các điểm tưởng niệm hàng ngày. Ảnh: Tiến Dũng.

Theo ông Toàn, trên cơ sở kế hoạch, đề án phát triển du lịch tại Khu Bảo tồn, Trung tâm được giao xây dựng các kế hoạch triển khai cụ thể. Một hướng được đơn vị chú trọng là từng bước số hóa công tác bảo tồn và giới thiệu di tích. Bên cạnh thuyết minh trực tiếp, Trung tâm dự kiến bố trí các điểm quét mã để khách tham quan tìm hiểu lịch sử và giá trị của từng địa điểm. Qua đó, người đến thăm có thêm cách tiếp cận thông tin, chủ động tìm hiểu về căn cứ.

Các di tích hằng năm đón nhiều đoàn đến dâng hương, tham quan và tìm hiểu lịch sử cách mạng. Trong đó có các trường học tổ chức cho học sinh, đặc biệt ở cấp trung học cơ sở và trung học phổ thông, học tập, trải nghiệm. Những câu chuyện về sinh hoạt, chiến đấu được kể ngay tại căn cứ giúp các em hình dung rõ hơn đời sống của các thế hệ đi trước.

Điểm đặc thù của Khu Bảo tồn là có thể kết hợp giáo dục lịch sử với tìm hiểu thiên nhiên và đa dạng sinh học. Trong cùng một hành trình, học sinh được nghe chuyện về căn cứ cách mạng và tìm hiểu môi trường rừng từng che chở cho căn cứ ấy. Ông Toàn cho biết tại Đồng Nai vẫn còn những nhân chứng từng sống, công tác, hoạt động ở Chiến khu Đ. Trung tâm có thể hỗ trợ kết nối nhân chứng, cung cấp tài liệu và phối hợp với cán bộ thuyết minh để phục vụ việc tìm hiểu lịch sử.

Tròn 80 năm hình thành Chiến khu Đ, những người làm công tác bảo tồn tiếp tục chăm sóc công trình, bảo quản hiện vật và tìm cách đưa tư liệu đến gần hơn với công chúng. Cùng với lời kể của nhân chứng, việc đối chiếu tư liệu, xác định rõ dấu tích gốc và các hạng mục phục dựng giúp lịch sử được giới thiệu chính xác. Mỗi người góp một phần công sức để người đến sau hiểu hơn về vùng căn cứ và những con người từng sống, chiến đấu nơi đây.

Rời khu di tích, chúng tôi trở lại con đường xuyên qua rừng Mã Đà. Phía sau, công việc của những người tuần tra, chăm sóc di tích và đón khách vẫn tiếp tục. Một ca bám rừng, một lần lau dọn bàn thờ, một câu chuyện được kể cho đoàn học sinh là những phần việc cụ thể giữ cho ký ức chiến khu được tiếp nối. Qua bàn tay và trách nhiệm của những người hôm nay, màu xanh của rừng cùng những dấu tích kháng chiến vẫn được gìn giữ cho các thế hệ mai sau.