Giữ làng gốm cổ Kim Lan bên bờ sông Hồng

Dấu ấn bãi Hàm Rồng và đại công xưởng gốm cổ

Cụ Nguyễn Việt Hồng (90 tuổi), người đã dành gần trọn cuộc đời bên những lò gốm Kim Lan, cho biết, dấu ấn lịch sử của Kim Lan gắn liền với vùng bãi bồi ven sông Hồng. Mùa lũ hằng năm khiến bờ sông bị sạt lở nghiêm trọng, vô tình làm lộ ra vô số mảnh gốm sứ và vật liệu xây dựng cổ tích tụ sâu trong lòng đất.

Cụ Nguyễn Việt Hồng, làng gốm Kim Lan. Ảnh: Gia Vũ

Từ những năm 1960, người trong làng đã thu gom, lưu giữ hàng nghìn cổ vật văng chài từ bãi sông. Sự kiện bước ngoặt diễn ra vào giai đoạn 2001 - 2003 khi Viện Khảo cổ học, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cùng cố TS. Nishimura Masanari (Nhật Bản) tiến hành khai quật tại bãi Hàm Rồng, làm sáng tỏ một địa tầng văn hóa phát triển liên tục qua nhiều thời kỳ.

Kết quả nghiên cứu cho thấy dấu vết cư trú tại đây đã khởi phát từ thế kỷ II - III với các tiêu bản gạch ô trám và chén nhĩ bôi. Đến thế kỷ IX - X, Kim Lan trở thành xưởng chế tác vật liệu xây dựng phục vụ đắp thành Đại La, tiêu biểu là loại gạch xám in nổi chữ Hán Giang Tây quân đồng nhất với gạch tìm thấy ở Hoàng thành Thăng Long.

Khách tham quan dấu tích lò sản xuất gốm cổ tại khu vực xóm 1 Kim Lan. Ảnh: Gia Vũ

Theo các tài liệu còn lưu tại làng, vào thời Lý - Trần (thế kỷ XIII - XIV), nơi đây trở thành đại công xưởng sản xuất gốm sứ quy mô lớn. Tầng văn hóa phủ kín bao nung, con kê và phế phẩm cho thấy thợ gốm Kim Lan đã làm chủ kỹ thuật nung men ngọc, men nâu, hoa nâu.

Nhiều tiêu bản gốm Kim Lan còn mang ký hiệu chữ Quan cung cấp cho triều đình, hay hoa văn trùng khớp với gốm xuất khẩu tìm thấy tại Philippines và Indonesia, khẳng định vị thế của làng trong mạng lưới giao thương quốc tế.

Vô số mảnh gốm sứ và vật liệu xây dựng cổ còn lưu lại xóm 1 Kim Lan. Ảnh: Gia Vũ

Tư liệu Hán Nôm cho thấy, nghề gốm Kim Lan bị mai một vào cuối thế kỷ XVIII, do nguồn đất sét cạn kiệt và sông Hồng đổi dòng, cộng đồng đã chuyển sang canh tác nông tang ven bãi. Chính nền kinh tế nông nghiệp bền vững này đã nuôi dưỡng truyền thống học hành, tạo tiền đề cho sự xuất hiện của nhiều bậc túc nho tại làng.

Sứ mệnh trao truyền cho thế hệ trẻ

Sau gần hai thế kỷ tạm lắng, ngọn lửa lò gốm Kim Lan đã khôi phục từ cuối những năm 1970. Nhờ tinh thần chủ động của nhóm người cao tuổi cùng sự đồng hành của các nhà khoa học, ký ức làng nghề dần hồi sinh.

Người Kim Lan nỗ lực cải tiến kỹ thuật trong quy trình sản xuất gốm. Ảnh: Đức Toàn

Đứng trước yêu cầu phát triển bền vững và giữ gìn bản sắc, vai trò của nghệ nhân trong làng trở thành "ngọn hải đăng" soi đường cho thế hệ nối tiếp. Chủ tịch Hội Gốm sứ Kim Lan, Nghệ nhân ưu tú Đào Việt Bình chia sẻ, gốm Kim Lan không chỉ là nghề mưu sinh, mà là hồn cốt, là di sản tổ tiên chắt chiu qua hàng nghìn năm để lại.

"Trăn trở lớn nhất của chúng tôi hiện nay không chỉ là bán được nhiều hàng, mà là làm sao truyền được ngọn lửa yêu nghề, giúp thế hệ trẻ hiểu được giá trị lịch sử của từng lớp men, từng thớ đất, từ đó tự hào và chủ động sáng tạo trên nền tảng truyền thống", nghệ nhân Đào Việt Bình nói.

Bảo tàng Gốm sứ cộng đồng Kim Lan lưu giữ hàng trăm hiện vật cổ do chính người dân quyên góp. Ảnh: HS

Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế địa phương, chính quyền thành phố Hà Nội và xã Bát Tràng đã triển khai nhiều chính sách hỗ trợ làng nghề Kim Lan.

Trong đó, mô hình Bảo tàng Gốm sứ cộng đồng Kim Lan (thành lập năm 2012), bảo tàng làng nghề cấp xã đầu tiên trên cả nước, đã trở thành điểm tựa văn hóa độc đáo. Nơi đây lưu giữ hàng trăm hiện vật cổ do chính người dân quyên góp.

Cùng với đó là sự ra đời của CLB Nghệ nhân thợ giỏi làng gốm Kim Lan với 35 thành viên, là những nghệ nhân, thợ giỏi tâm huyết và các chủ cơ sở sản xuất gốm sứ lâu năm trong làng.

Theo Chủ nhiệm CLB Nghệ nhân thợ giỏi làng gốm Kim Lan Nguyễn Chí Phương, các thành viên trực tiếp tham gia các khâu trong quy trình làm gốm như chọn đất, tạo hình trên bàn xoay/đổ khuôn, vẽ hoa văn, tráng men và vận hành lò nung. Bên cạnh đó, nghiên cứu và cải tiến kỹ thuật; tìm tòi, phục dựng các dòng men cổ (men ngọc, men nâu, men tràm...) và thử nghiệm ứng dụng công nghệ lò nung xanh thân thiện với môi trường.

Đặc biệt, những năm gần đây, câu lạc bộ chú trọng truyền nghề, đào tạo kỹ năng làm gốm cho thế hệ trẻ trong làng; đồng thời trực tiếp hướng dẫn du khách trải nghiệm các công đoạn nặn, xoay gốm tại làng nghề.

CLB Nghệ nhân thợ giỏi làng gốm Kim Lan phối hợp với các cơ sở giáo dục, đưa học sinh đến tham quan, trải nghiệm làng nghề. Ảnh: Gia Vũ

Câu lạc bộ hoạt động theo mô hình liên kết cộng đồng, duy trì sinh hoạt định kỳ nhằm chia sẻ kinh nghiệm kỹ thuật, cập nhật xu hướng thị trường và hỗ trợ lẫn nhau; coi thế hệ trẻ là hạt nhân tiếp nối. Các nghệ nhân không chỉ mở lớp truyền dạy bí quyết tạo hình, pha chế men gốm truyền thống cho con em trong làng, mà còn tích cực phối hợp với các cơ sở giáo dục, đưa học sinh đến tham quan, trải nghiệm...

Bằng sự kết hợp giữa tri thức dân gian với tinh thần đổi mới sáng tạo, những nghệ nhân thợ giỏi, người làng Kim Lan đang tiếp tục thắp lửa, giúp dòng chảy di sản gốm cổ tiếp tục tỏa sáng bên bờ sông Hồng.