Những người trẻ đứng ngoài thời dân số vàng

Có câu chuyện con trai của một gia đình từng học quản trị kinh doanh tại Hà Nội, sau khi tốt nghiệp loại khá, bạn này đã gửi hồ sơ đi nhiều nơi nhưng không tìm được công việc như ý.

Phần lớn thời gian của bạn thanh niên trôi qua trong căn phòng đóng kín. Ban ngày lướt mạng, ban đêm chơi game và rồi dần cắt liên lạc với bạn bè cũ. “Cháu thậm chí hiếm khi ăn cùng với vợ chồng tôi”, bố bạn than phiền.

Khi được bố mẹ khuyên học thêm một nghề hoặc chuyển sang lĩnh vực khác, bạn thanh niên nói: “Học làm gì khi đã có AI?”.

Với cha mẹ cậu thanh niên, những người sống qua thời bao cấp, điều ấy gần như không thể hiểu nổi. Khi còn trẻ, gia đình không đủ sức nuôi một người trưởng thành ở nhà chờ việc vừa ý. Có việc gì thì làm việc đó. Đi làm trước hết là để kiếm sống.

Mãi gần đây, mới biết, dường như người bạn này rơi vào hội chứng NEET (Not in Employment, Education or Training) là những người không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo.

Mà Việt Nam có hơn 1,4 triệu thanh niên 15–24 tuổi thuộc nhóm này, theo khảo sát của Cục Thống kê.

Hiện nay có hơn một triệu người trẻ đứng ngoài cả việc làm lẫn đào tạo. Ảnh: VietNamNet

Một câu chuyện khác, một bạn nam bỏ đại học năm 20 tuổi vì nhận ra mình không hợp ngành kỹ thuật. Cậu từng chạy grab mười tiếng mỗi ngày với thu nhập khoảng 8 triệu đồng một tháng, nhưng nghỉ vì kiệt sức.

Có những ngày bạn nam nằm lì trong phòng, biết mình phải làm một điều gì đó nhưng không thể bắt đầu. Nhưng rồi, sau quãng rút lui, cậu quyết định thi lại đại học với hy vọng “làm lại từ đầu”.

Vì sao một đất nước đang cần lao động cho tăng trưởng, lại có hơn một triệu người trẻ đứng ngoài cả việc làm lẫn đào tạo như vậy?!

Những người đứng xa cánh cửa việc làm

Cách gọi “ba không” dễ khiến người ta hình dung về một lớp trẻ lười học, ngại làm, sống bám gia đình. Sự thật không đơn giản như vậy.

Trong nhóm này có người bỏ học sớm, người phải chăm sóc gia đình, cử nhân không tìm được việc và cả những người đã ngừng tìm kiếm sau nhiều lần thất bại. Có người chỉ tạm dừng vài tháng; có người mắc kẹt nhiều năm.

Chỉ khoảng 32% thanh niên NEET đang tìm việc và sẵn sàng làm việc, theo một khảo sát của GSO. Người thất nghiệp vẫn gõ cửa thị trường lao động nhưng phần lớn nhóm “ba không” đã đứng xa cánh cửa ấy.

Khi chiếc tổ đủ êm

Thế hệ 5x, 6x và một phần 7x dường như thấy NEET xa lạ vì hoàn cảnh thời trẻ không cho phép họ trì hoãn. Cái nghèo đẩy người ta ra khỏi nhà kiếm sống. Thông tin ít cũng khiến một công việc bình thường chưa dễ bị coi là thất bại.

Ngày nay, mức sống khá hơn cho phép nhiều gia đình nuôi con đến ngoài 25 tuổi, thậm chí 30 tuổi. Thành quả ấy tạo ra một khoảng chờ mà các thế hệ trước không có.

Điện thoại, Internet và bao nền tảng kết nối còn đặt người trẻ giữa một cuộc so sánh không dứt. Mức lương, chức danh và những chuyến đi của bạn bè hiện ra mỗi ngày. Một công việc khởi đầu khiêm tốn, vốn rất bình thường, dễ bị cảm nhận như bằng chứng mình đang tụt lại.

Không ít cha mẹ chu cấp cho con nhưng lại không muốn con làm việc chân tay, lương thấp hoặc trái ngành. “Chiếc tổ quá êm” có thể giữ người trẻ ở lại lâu hơn dự tính.

Doanh nghiệp vẫn than thiếu lao động. Trong khi đó, 87% thanh niên NEET chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật. Doanh nghiệp cần thợ lành nghề; các vị trí tốt hơn đòi hỏi ngoại ngữ, công nghệ và kinh nghiệm. Nhiều sinh viên chỉ phát hiện mình thiếu những thứ ấy sau khi đã cầm bằng đi xin việc.

Không ít người trẻ được nuôi lớn với lời dặn phải học đại học để thoát khỏi việc chân tay. Khi tấm bằng không dẫn tới công việc văn phòng như kỳ vọng, quay lại học nghề dễ bị coi là bước lùi. Việc đang có thì họ không muốn làm; việc họ muốn lại chưa đủ sức làm.

Khoảng cách ấy cho thấy hệ thống hướng nghiệp, đào tạo và kết nối tuyển dụng đang gặp nhiều vấn đề.

Dân số vàng không tự tạo ra của cải

Việt Nam đang ở giai đoạn dân số vàng, nhưng đang già hóa nhanh, dư kiến đến 2035, theo GSO.

Những người trẻ bị bỏ lại hay tự đứng lại hôm nay có nguy cơ bước vào tuổi già mà không có lương hưu hay tài sản dự phòng.

Việt Nam đang tìm mọi cách để tăng trưởng nhanh hơn, nhưng hơn một triệu thanh niên vẫn đứng ngoài thị trường lao động. Sự lãng phí nằm ngay ở đó.

Mục tiêu chính sách không phải đưa NEET về 0. Luôn có người cần nghỉ để chữa bệnh, chăm sóc gia đình, chuyển việc hoặc tìm lại hướng đi. Vấn đề là một quãng nghỉ ngắn có thể kéo thành nhiều năm mất phương hướng.

Trước khi mở thêm lớp học nghề, cần biết người trẻ đang mắc ở đâu. Người thiếu kỹ năng có thể học thêm; người đã ở nhà quá lâu cần được kéo trở lại nhịp sống, đôi khi từ một việc bán thời gian. Nếu không, họ nhận thêm một chứng chỉ rồi lại quay về căn phòng cũ.

Hiệu quả chính sách cần được đo bằng số người giữ được việc sau sáu tháng hay một năm, thay vì số lớp đã mở và số chứng chỉ đã phát.

Cậu thanh niên kể trên vẫn ở trong căn phòng của mình. Bố cậu than phiền chưa biết nên thuyết phục con làm gì và như thế nào để cháu trở lại bình thường. Vợ chồng họ vẫn lo lắng khôn nguôi, dù vẫn nói cười hàng ngày: "Chúng tôi đang già đi, mà thời gian thì không đứng yên bao giờ. Sau này, ai sẽ nuôi con tôi đây!".