Những nội dung chính trong dự thảo thỏa thuận Mỹ - Iran

Ảnh minh họa - Ảnh: Getty Images

Ngày thứ Hai (25/5), Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc đàm phán đang “tiến triển tốt”, đồng thời nhắc lại cảnh báo rằng giao tranh sẽ nối lại nếu hai bên không đạt được thỏa thuận.

Tuy nhiên, thời điểm hoàn tất thỏa thuận, cách thức triển khai và lộ trình có hiệu lực của từng nội dung vẫn chưa rõ ràng. Theo hãng tin AP, các thông tin hiện có được tiết lộ bởi hai quan chức trong khu vực và một quan chức Mỹ. Những người này đề nghị giấu tên vì quá trình đàm phán còn nhạy cảm.

Một phái đoàn do Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Qalibaf dẫn đầu đã tới Qatar vào thứ Hai để tham gia đàm phán. Nội dung thảo luận chưa được công bố. Vào tháng trước, ông Qalibaf cũng dẫn đầu phái đoàn Iran trong cuộc đàm phán trực tiếp mang tính lịch sử với Phó Tổng thống Mỹ JD Vance tại Pakistan.

Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei, hai bên đã đạt được đồng thuận về “phần lớn các vấn đề” trong cuộc đàm phán tại Qatar nhưng vẫn còn một số nội dung cần tiếp tục xử lý.

“Không ai có thể khẳng định rằng điều đó đồng nghĩa một thỏa thuận sắp được ký kết”, ông Baghaei nói với báo chí.

Dưới đây là những điểm đã rõ và những vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ về thỏa thuận hòa bình đang được đàm phán giữa Mỹ và Iran.

CHIẾN TRANH SẼ KẾT THÚC

Trong 12 tuần kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, Tehran vẫn khẳng định mọi thỏa thuận phải đặt trọng tâm vào việc chấm dứt giao tranh trên tất cả các mặt trận. Yêu cầu này bao gồm cả Lebanon, nơi lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn đã giao tranh với Israel từ những ngày đầu của cuộc chiến.

Một lệnh ngừng bắn mong manh đã được duy trì từ ngày 7/4 đến nay, dù khu vực vẫn ghi nhận một số vụ tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), cùng một số vụ đụng độ ở eo biển Hormuz.

Nếu hai bên đạt được một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài hơn, hoạt động vận tải biển toàn cầu có thể dần nối lại qua eo biển này. Đây là tuyến hàng hải chiến lược, nơi ước tính khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu đi qua. Thỏa thuận cũng có thể mở đường cho việc khôi phục hạ tầng năng lượng và các cơ sở thiết yếu khác tại Trung Đông.

Theo hai quan chức khu vực, dự thảo thỏa thuận bao gồm nội dung chấm dứt xung đột giữa Israel và Hezbollah, đồng thời đưa ra cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của các nước trong khu vực. Điều khoản này được hiểu là liên quan đến sự hậu thuẫn của Iran dành cho các lực lượng đồng minh trong khu vực, gồm Houthi tại Yemen, Hamas tại Gaza và các nhóm vũ trang Shiite tại Iraq.

Một quan chức khu vực cho biết Mỹ muốn Israel có quyền đáp trả những mối đe dọa mà Washington cho là xuất phát từ Lebanon, trong khi Iran phản đối yêu cầu này. Còn theo một quan chức Mỹ, thỏa thuận sẽ bảo đảm quyền tự vệ của Israel trước các mối đe dọa.

EO BIỂN HORMUZ SẼ ĐƯỢC MỞ LẠI TỪNG BƯỚC

Cả phía Mỹ và Israel cho biết mục tiêu của chiến dịch quân sự nhằm vào Iran là hủy bỏ chương trình hạt nhân, kiềm chế chương trình tên lửa và chấm dứt sự hậu thuẫn của Tehran đối với các lực lượng vũ trang trong khu vực.

Tuy nhiên, việc Iran siết kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vẫn mở cho tàu thuyền quốc tế trước khi chiến sự nổ ra - nhanh chóng trở thành mối lo lớn của thế giới. Hàng trăm tàu chở dầu, khí tự nhiên, phân bón và nhiều loại hàng hóa khác bị mắc kẹt, đẩy giá cả tăng mạnh không chỉ trong khu vực mà còn trên thị trường toàn cầu.

Theo hai quan chức khu vực, dự thảo thỏa thuận đang được thảo luận sẽ cho phép từng bước mở lại eo biển Hormuz. Quá trình này sẽ diễn ra song song với việc Mỹ chấm dứt lệnh phong tỏa các hải cảng của Iran - biện pháp được Washington áp dụng từ ngày 17/4.

Lệnh phong tỏa của Mỹ đã hạn chế đáng kể khả năng xuất khẩu dầu của Iran, khiến nguồn thu của nền kinh tế nước này tiếp tục chịu sức ép. Một quan chức khu vực cho biết Mỹ sẽ cho phép Iran nối lại hoạt động bán dầu thông qua các cơ chế miễn trừ trừng phạt. Theo quan chức này, trong vòng 60 ngày tiếp theo, các bên sẽ tiếp tục đàm phán về việc nới lỏng trừng phạt và giải phóng hàng tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa.

IRAN SẼ TỪ BỎ KHO URANIUM ĐÃ LÀM GIÀU Ở MỨC CAO

Chương trình hạt nhân của Iran là một trong những vấn đề cốt lõi trong căng thẳng giữa Tehran với Mỹ và Israel. Washington và Tel Aviv lo ngại Iran có thể tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân, dù Tehran nhiều lần khẳng định chương trình này chỉ phục vụ mục đích hòa bình.

Theo các quan chức khu vực, trong khuôn khổ thỏa thuận đang được thảo luận, Iran sẽ đồng ý từ bỏ kho uranium đã làm giàu ở mức cao. Tuy nhiên, cách thức thực hiện cam kết này vẫn cần được đàm phán thêm trong giai đoạn 60 ngày tiếp theo. Một quan chức nắm rõ nội dung đàm phán cho biết một phần uranium nhiều khả năng sẽ được pha loãng để giảm mức độ làm giàu, trong khi phần còn lại có thể được chuyển sang một nước thứ ba. Nga đã đề nghị tiếp nhận lượng uranium này.

Vị quan chức Mỹ cũng xác nhận mốc thời gian 60 ngày và cho biết Iran sẽ không được nới lỏng trừng phạt nếu không từ bỏ kho uranium trên.

Tuy nhiên, theo người phát ngôn Baghaei của Bộ Ngoại giao Iran, trọng tâm hiện nay của các cuộc đàm phán là chấm dứt chiến tranh, chứ chưa đi sâu vào chi tiết của vấn đề hạt nhân.

“Ở giai đoạn này, chúng tôi chưa thảo luận chi tiết về vấn đề hạt nhân”, ông Baghaei nói.

Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran hiện sở hữu 440,9 kg uranium được làm giàu tới độ tinh khiết 60%. Đây là mức chỉ còn cách một bước kỹ thuật so với ngưỡng 90% - thường được xem là cấp độ có thể dùng cho vũ khí hạt nhân.

Iran khẳng định nước này có quyền “không thể bị tước bỏ” đối với công nghệ hạt nhân, đồng thời nhấn mạnh chương trình hạt nhân của Tehran mang mục đích hòa bình. Hôm Chủ nhật (24/5), phát biểu trên truyền hình nhà nước, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói rằng Iran sẵn sàng “bảo đảm với thế giới rằng chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân”.

NHỮNG ĐIỂM CÒN BỎ NGỎ

“Các cuộc đàm phán với Cộng hòa Hồi giáo Iran đang tiến triển tốt!”, Tổng thống Trump viết trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social ngày thứ Hai.

Ông Trump cho biết hai bên hoặc sẽ đạt được “một thỏa thuận tốt cho tất cả”, hoặc sẽ không có thỏa thuận nào. Trong trường hợp đàm phán đổ vỡ, giao tranh có thể được nối lại với quy mô lớn hơn - kịch bản ông cho rằng “không ai mong muốn”.

Dù Washington cho rằng đàm phán đang tiến triển, nhiều vấn đề then chốt vẫn chưa được giải quyết. Trong đó có việc Iran có được tiếp tục làm giàu uranium hay không và nếu có thì ở mức độ nào. Tương lai chương trình tên lửa của Iran cũng là một điểm còn bỏ ngỏ, nhất là khi Israel coi năng lực này là một mối đe dọa lớn.

Khi phát động chiến dịch quân sự, Mỹ và Israel từng kỳ vọng các cuộc biểu tình trên toàn Iran hồi đầu năm sẽ gia tăng sức ép lên chính quyền Tehran. Tuy nhiên, khả năng thay đổi bộ máy lãnh đạo Iran dường như không còn là nội dung được thảo luận trong các cuộc đàm phán hiện nay.

Theo các nguồn tin, dự thảo thỏa thuận cũng không đề cập đến một số yêu cầu mà Iran từng nêu ra trước đây, gồm việc lực lượng Mỹ rút khỏi khu vực và vấn đề bồi thường thiệt hại do chiến tranh gây ra.