Những 'sứ giả' đưa thông điệp chống tảo hôn về bản

Bằng website, fanpage, video, trò chơi trực tuyến, cùng tranh vẽ, lời rap và dân ca Hrê, các em đưa kiến thức pháp luật đến với bạn bè, gia đình và cộng đồng bằng cách gần gũi, dễ nhớ, giàu sức lan tỏa.

Nhóm nghiên cứu Đinh Thị Trung Chiến và Phạm Quang Minh đoạt giải nhì Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp tỉnh năm học 2025-2026

Đề tài “Chuyển đổi số phòng chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống cho học sinh là người dân tộc Hrê dựa trên mô hình KAP” của hai học sinh Đinh Thị Trung Chiến và Phạm Quang Minh, lớp 12C1, Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT tỉnh Quảng Ngãi, vừa đoạt giải nhì Cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh THCS và THPT tỉnh Quảng Ngãi năm học 2025-2026. Điều đáng quý ở đề tài này không nằm ở giải thưởng, mà ở cách những học sinh vùng đồng bào dân tộc thiểu số tự nhìn vào vấn đề của cộng đồng mình và tìm cách thay đổi bằng ngôn ngữ của tuổi trẻ.

Chiến chia sẻ, trong rất nhiều ý tưởng nghiên cứu, hai em đã quyết định chọn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vì đây là vấn đề “nóng” trong đời sống xã hội. Ở nhiều nơi, chuyện kết hôn sớm vẫn còn bị xem nhẹ, thậm chí bị ràng buộc bởi tập quán, tâm lý gia đình và những định kiến cũ.

Với trẻ em gái, tảo hôn có thể khép lại cánh cửa học tập, ảnh hưởng sức khỏe sinh sản, thu hẹp tương lai. Với gia đình và cộng đồng, hôn nhân cận huyết thống để lại những hệ lụy lâu dài về chất lượng dân số, sức khỏe thế hệ sau và sự phát triển bền vững.

Từ nhận thức ấy, các em đã xây dựng hệ sinh thái truyền thông số mang tên “YouthTalk H’rê”, gồm website học liệu, fanpage tương tác và các trò chơi trực tuyến. Những nội dung pháp luật được chuyển thành infographic, video ngắn, meme, tình huống hỏi - đáp và bài kiểm tra kiến thức có xếp hạng. Học sinh không chỉ đọc cho biết, mà còn được tham gia, thử sức, thi đua và chia sẻ lại với bạn bè.

Điểm sáng của dự án là sự kết hợp giữa chuyển đổi số và văn hóa Hrê. Các em tổ chức vẽ tranh, sáng tác bài hát, viết lời rap, đưa làn điệu dân ca Hrê vào hoạt động ngoại khóa để truyền đi thông điệp phòng chống tảo hôn. Khi kiến thức pháp luật được đặt trong ngôn ngữ văn hóa quen thuộc, câu chuyện trở nên gần gũi hơn. Nó không còn là lời nhắc nhở một chiều từ thầy cô, mà trở thành cuộc đối thoại giữa học sinh với học sinh, giữa nhà trường với gia đình, giữa thế hệ trẻ với cộng đồng mình đang sống.

Mô hình KAP gồm kiến thức, thái độ và thực hành, giúp nhóm nghiên cứu nhận ra một điều quan trọng: Biết điều gì là đúng, chưa đủ để hình thành hành vi chuẩn mực. Muốn thay đổi, học sinh cần hiểu rõ hậu quả, có môi trường để thực hành, có người đồng hành và có kênh truyền thông phù hợp. Vì vậy, dự án không dừng ở việc cung cấp thông tin, mà tạo ra những tình huống để học sinh thảo luận, bày tỏ quan điểm, nhận diện nguy cơ và biết cách lên tiếng khi cần thiết.

Từ các hoạt động ấy, nhiều học sinh đã thay đổi rõ rệt. Em Hồ Xuân Lủy, một học sinh vùng cao có mẹ từng trải qua tảo hôn cho biết, sau khi được tuyên truyền, em chủ động tham gia nhóm truyền thông của trường. Lủy thường nhắc bạn bè về hậu quả của tảo hôn và nếu phát hiện dấu hiệu bất thường sẽ báo với thầy cô, gia đình để kịp thời can thiệp.

Phạm Quang Minh nhìn nhận, quá trình làm dự án giúp em chuyển từ suy nghĩ “biết là sai” sang “hiểu vì sao sai” và “biết cách nói lại cho người khác hiểu”. Chính sự thay đổi này làm nên giá trị giáo dục của đề tài. Khi học sinh tự nghiên cứu, tự thiết kế sản phẩm truyền thông và tự đứng ra tuyên truyền, các em không còn là người tiếp nhận thụ động. Các em trở thành chủ thể của sự thay đổi.

Ông Bùi Thế Giới, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THPT tỉnh Quảng Ngãi đánh giá, đây là đề tài có tính thời sự, xuất phát từ thực tiễn đời sống của đồng bào. Nhiều năm qua, nhà trường đã lồng ghép kiến thức về sức khỏe sinh sản vị thành niên, kỹ năng sống và tuyên truyền pháp luật vào hoạt động giáo dục. Việc học sinh trực tiếp tham gia nghiên cứu giúp thông điệp phòng chống tảo hôn đi vào đời sống tự nhiên hơn, phù hợp hơn với tâm lý lứa tuổi và đặc thù văn hóa địa phương.

Từ sáng kiến của những học sinh Hrê, có thể thấy giáo dục hôm nay đã vượt khỏi khuôn khổ lớp học. Khi nhà trường biết trao cơ hội, khi công nghệ được sử dụng đúng cách và bản sắc văn hóa được trân trọng, người trẻ có thể góp phần giải quyết những vấn đề rất thật của cộng đồng.

Nói không với tảo hôn vì thế không còn là khẩu hiệu xa lạ, mà bắt đầu từ những lựa chọn cụ thể: Tiếp tục đến trường, hiểu đúng pháp luật, biết tự bảo vệ mình và cùng gia đình giữ gìn một tương lai lành mạnh hơn cho con em vùng cao.