Những toan tính đằng sau 'Sáng kiến Hải quân Bắc Cực'

Hôm 11/11, đại diện hải quân 10 quốc gia thuộc Lực lượng Viễn chinh liên hợp (JEF) đã ký thỏa thuận về "Sáng kiến Hải quân Bắc Âu" trên tàu sân bay HMS Prince of Wales của Anh, tại Thủ đô Oslo của Na Uy.

Theo Bộ Quốc phòng Anh, thỏa thuận nhằm thúc đẩy hợp tác giữa các lực lượng hải quân trong huấn luyện, lập kế hoạch, chia sẻ công nghệ và bảo đảm hậu cần, qua đó nâng cao khả năng phối hợp tại những vùng biển chiến lược ở Bắc Âu.

Thỏa thuận có sự tham gia của Anh, Đan Mạch, Estonia, Phần Lan, Iceland, Latvia, Lithuania, Hà Lan, Na Uy và Thụy Điển. Đây không phải sự ra đời của một liên minh quân sự mới, mà là bước phát triển tiếp theo của JEF, cơ chế hợp tác quốc phòng do Anh dẫn đầu, được hình thành từ năm 2014 nhằm tăng cường khả năng phối hợp và phản ứng nhanh trước các tình huống an ninh.

Các đại diện thuộc JEF tham dự lễ ký kết "Sáng kiến Hải quân Bắc Âu". Ảnh: Royal Navy

Phát biểu tại lễ ký kết, Tư lệnh Hải quân Hoàng gia Anh, Tướng Gwyn Jenkins, cho biết sáng kiến là kết quả của 9 tháng chuẩn bị giữa các nước thành viên. Theo ông, những thách thức an ninh ngày càng gia tăng đòi hỏi các lực lượng hải quân phải thích ứng nhanh và hợp tác chặt chẽ hơn.

Điểm mới của thỏa thuận nằm ở việc đưa hợp tác hải quân từ các hoạt động diễn tập riêng lẻ sang khả năng phối hợp thường xuyên, với những tiêu chuẩn vận hành và hệ thống trang bị tương thích.

Theo định hướng được công bố, tàu chiến của một nước có thể tiếp nhận nhiệm vụ từ lực lượng của nước khác hoặc sử dụng cảng của đối tác để tiếp nhiên liệu, sửa chữa và bổ sung vật tư. Các hệ thống cảm biến và phương tiện không người lái cũng được hướng tới khả năng kết nối với mạng lưới chỉ huy chung.

Giới chuyên gia nhận định, cách tiếp cận này phản ánh rằng các nước JEF không chỉ chú trọng mở rộng năng lực quân sự mà còn tìm cách khai thác hiệu quả hơn những nguồn lực hiện có.

Thay vì mỗi quốc gia phải xây dựng đầy đủ mọi năng lực, việc chia sẻ cơ sở hậu cần, thông tin và trang bị có thể giúp giảm sự phân tán, đồng thời tăng khả năng duy trì hoạt động trong thời gian dài. Đây là hướng hợp tác có ý nghĩa đối với những nước sở hữu lực lượng hải quân quy mô khác nhau nhưng cùng có lợi ích an ninh tại Bắc Đại Tây Dương và Biển Baltic.

Sáng kiến được đưa ra trong bối cảnh môi trường an ninh châu Âu trải qua nhiều thay đổi. Xung đột Nga–Ukraine từ năm 2022 đã thúc đẩy các nước trong khu vực xem xét lại chính sách quốc phòng, trong khi việc Phần Lan gia nhập NATO năm 2023 và Thụy Điển năm 2024 làm thay đổi đáng kể cấu trúc hợp tác quân sự tại Bắc Âu.

Cùng với những điều chỉnh về quốc phòng, an ninh hàng hải ngày càng được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với ổn định kinh tế. Biển Baltic và Bắc Đại Tây Dương tập trung nhiều tuyến vận tải, đường ống năng lượng và hệ thống cáp viễn thông dưới biển, đóng vai trò quan trọng đối với hoạt động thương mại và kết nối quốc tế.

Những sự cố liên quan đến hạ tầng trọng yếu trong thời gian qua cho thấy sự gián đoạn tại một khu vực có thể ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, dù nguyên nhân của từng vụ việc cần được xác định dựa trên kết quả điều tra cụ thể.

Ở phía Bắc, tình trạng băng tan do biến đổi khí hậu đang từng bước mở ra các tuyến hàng hải mới, đồng thời tạo điều kiện tiếp cận những nguồn tài nguyên trước đây bị bao phủ bởi băng tuyết, khiến Bắc Cực ngày càng thu hút sự quan tâm của nhiều quốc gia.

Căn cứ quân sự Arctic Shamrock tại Bắc Cực của quân đội Nga. Ảnh: TASS

Tuy nhiên, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, khoảng cách địa lý lớn và hạ tầng còn hạn chế cũng đặt ra những thách thức đối với hoạt động giám sát, tìm kiếm cứu nạn và bảo đảm an toàn hàng hải, đòi hỏi tăng cường phối hợp giữa các nước trong khu vực. Những yếu tố trên góp phần lý giải vì sao hợp tác hải quân được các nước JEF lựa chọn làm một trong những ưu tiên.

Theo tài liệu nghiên cứu của Thư viện Hạ viện Anh, JEF được thiết kế như một cơ chế hợp tác linh hoạt, có thể triển khai độc lập hoặc phối hợp với NATO tùy theo tình huống.

Từ góc độ chiến lược, điều đó phản ánh xu hướng hình thành những nhóm hợp tác quốc phòng có tính chuyên biệt trong nội bộ châu Âu. Các cơ chế như JEF không thay thế NATO mà bổ sung khả năng hành động ở cấp khu vực, nơi những quốc gia có lợi ích gần gũi có thể chủ động giải quyết các yêu cầu an ninh cụ thể.

Bởi vậy, thỏa thuận tại Oslo trước hết tạo ra khuôn khổ để các nước JEF thúc đẩy hợp tác, còn mức độ hiện thực hóa sẽ phụ thuộc vào những bước triển khai tiếp theo. Khả năng vận hành chung không thể chỉ dựa vào sự tương thích trên phương diện kỹ thuật, mà còn cần cơ chế ra quyết định rõ ràng, đội ngũ được huấn luyện thống nhất và nguồn lực duy trì lâu dài.

Tóm lại, sáng kiến phản ánh nỗ lực của các nước Bắc Âu và đối tác nhằm thích ứng với môi trường an ninh đang thay đổi bằng cách kết hợp năng lực quân sự truyền thống với công nghệ và các hình thức hợp tác linh hoạt.

Giới chuyên gia làm rõ, trong một khu vực có nhiều lợi ích chiến lược đan xen, việc tăng cường khả năng phòng thủ cũng cần đi đôi với minh bạch hoạt động quân sự và duy trì các kênh đối thoại, nhằm hạn chế nguy cơ hiểu nhầm hoặc căng thẳng ngoài ý muốn.