Những trở ngại lớn của Mỹ khi tái thiết Dải Gaza
Kế hoạch tái thiết Dải Gaza do Mỹ thúc đẩy đối mặt nhiều trở ngại lớn, từ vấn đề an ninh, giải giáp các nhóm vũ trang đến nơi ở tạm thời cho người dân.
Những tòa nhà bị phá hủy do xung đột Hamas - Israel tại thị trấn Beit Lahia, phía bắc Dải Gaza, ngày 21/6/2024. Ảnh: THX/TTXVN
Theo hãng tin AP, những thành phố hiện đại với các tòa nhà cao tầng, đường bờ biển nguyên sơ thu hút khách du lịch và một cảng biển tối tân vươn ra Địa Trung Hải. Theo bài thuyết trình mà ông Jared Kushner, Đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump và là cố vấn về Trung Đông, trình bày tại một diễn đàn kinh tế ở Davos (Thụy Sĩ), Gaza có thể trở thành như vậy.
Trong bài phát biểu kéo dài 10 phút ngày 22/1, ông Kushner cho rằng nếu có an ninh thì có thể nhanh chóng tái thiết các thành phố ở Gaza vốn đã đổ nát sau hơn hai năm chiến tranh giữa Israel và Hamas.
Ông Kushner nói: “Ở Trung Đông, họ xây dựng những thành phố như thế này… trong ba năm. Do đó những việc như vậy hoàn toàn có thể làm được nếu chúng ta thực hiện”.
Mốc thời gian này trái ngược với đánh giá của Liên hợp quốc và người Palestine khi họ cho rằng việc phục hồi Gaza sẽ là một quá trình rất dài. Trên toàn lãnh thổ với dân số khoảng 2 triệu người, các khu chung cư cũ trở thành những đống đổ nát, đạn dược chưa nổ ẩn dưới đống hoang tàn, dịch bệnh lan rộng do nước thải ô nhiễm và đường phố bề bộn.
Văn phòng Dịch vụ Dự án của Liên hợp quốc cho biết Gaza có hơn 60 triệu tấn đổ nát, đủ để lấp đầy gần 3.000 tàu container. Theo cơ quan này, công tác dọn dẹp sẽ mất hơn bảy năm, sau đó cần thêm thời gian để rà phá bom mìn.
Ông Kushner phát biểu khi Tổng thống Donald Trump và nhiều lãnh đạo thế giới nhóm họp để phê chuẩn điều lệ của Hội đồng Hòa bình - cơ quan sẽ giám sát lệnh ngừng bắn và quá trình tái thiết.
Bài thuyết trình của ông Kushner đặt ra các câu hỏi lớn.
Tái thiết phụ thuộc vào an ninh?
Ông Kushner nói kế hoạch tái thiết chỉ có thể hiệu quả nếu Gaza có an ninh và đây là một điều còn chưa rõ ràng.
Hiện chưa rõ Hamas có giải giáp hay không, trong khi binh sĩ Israel gần như hằng ngày nổ súng vào người Palestine ở Gaza.
Các quan chức Hamas nói họ có quyền chống lại sự chiếm đóng của Israel. Tuy nhiên, họ cho biết sẽ cân nhắc đóng băng vũ khí trong khuôn khổ một tiến trình nhằm đạt được nhà nước Palestine.
Theo cơ quan y tế Gaza, kể từ khi lệnh ngừng bắn mới nhất có hiệu lực ngày 10/10/2025, binh sĩ Israel đã sát hại ít nhất 470 người Palestine ở Gaza. Israel nói họ nổ súng để đáp trả các vi phạm lệnh ngừng bắn.
Trước những thách thức này, ông Kushner cho biết Hội đồng Hòa bình đang làm việc với Israel về giảm leo thang và chuyển trọng tâm sang phi quân sự hóa Hamas. Đây là một quá trình do ủy ban Palestine được Mỹ hậu thuẫn giám sát Gaza quản lý.
Khó có thể chắc chắn Hamas sẽ tuân theo ủy ban này, có tên viết tắt là NCAG. Ủy ban này sẽ bàn giao quyền kiểm soát Gaza cho một Chính quyền Palestine được cải tổ. Hamas nói họ sẽ giải thể chính quyền để mở đường, nhưng vẫn mơ hồ về số phận lực lượng và vũ khí của mình. Hamas giành quyền kiểm soát Gaza từ Chính quyền Palestine năm 2007.
Một yếu tố khác có thể làm phức tạp việc giải giáp là sự tồn tại của các nhóm vũ trang cạnh tranh ở Gaza. Theo bài thuyết trình của ông Kushner, các nhóm này sẽ bị giải thể hoặc đưa vào NCAG. Trong chiến tranh, Israel đã ủng hộ các nhóm vũ trang và băng nhóm người Palestine ở Gaza với mục tiêu là nhằm đối phó Hamas.
Theo ông Kushner, không có an ninh thì không thể thu hút nhà đầu tư tới Gaza hay kích thích tăng trưởng việc làm. Ước tính chung mới nhất của Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu và Ngân hàng Thế giới cho thấy tái thiết Gaza sẽ tiêu tốn 70 tỷ USD.
Một slide của ông Kushner nêu rõ công tác tái thiết sẽ không bắt đầu tại những khu vực chưa được giải giáp hoàn toàn.
Người Palestine sẽ làm gì trong thời gian chờ đợi?
Khi công bố kế hoạch tái thiết Gaza, ông Kushner không nói việc rà phá bom mìn sẽ được xử lý ra sao hay người dân Gaza sẽ sinh sống ở đâu trong lúc khu vực của họ được xây dựng lại. Hiện nay, phần lớn các gia đình đang trú ẩn trên một dải đất bao gồm một phần Thành phố Gaza và phần lớn đường bờ biển Gaza.
Trong tầm nhìn của ông Kushner về một Gaza tương lai, sẽ có các con đường mới, sân bay mới cùng cảng mới và một khu vực dọc bờ biển dành cho du lịch, nơi hiện là chỗ sinh sống của phần lớn người Palestine. Kế hoạch kêu gọi xây dựng tám khu dân cư xen kẽ với công viên, đất nông nghiệp và các cơ sở thể thao.
Ông Kushner cũng nêu bật các khu dành cho sản xuất tiên tiến, trung tâm dữ liệu và một tổ hợp công nghiệp, nhưng chưa rõ các ngành này sẽ hỗ trợ những lĩnh vực nào.
Ông Kushner nói hoạt động xây dựng ban đầu sẽ tập trung vào nhà ở cho lực lượng lao động tại Rafah, thành phố phía Nam bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh và hiện do binh sĩ Israel kiểm soát. Ông cho biết việc dọn dẹp đổ nát và phá dỡ đã diễn ra tại đây.
Ông Kushner không đề cập việc rà phá bom mìn có được tiến hành hay không. Liên hợp quốc cho biết đạn pháo và tên lửa chưa nổ hiện diện khắp Gaza, gây nguy hiểm cho những người tìm kiếm thân nhân, tài sản và củi đốt trong đống đổ nát.
Các tổ chức bảo vệ quyền cho rằng hoạt động dọn dẹp đổ nát và rà phá bom mìn chưa được triển khai nghiêm túc tại khu vực nơi phần lớn người Palestine sinh sống vì Israel ngăn cản đưa máy móc hạng nặng vào.
Theo ông Kushner, sau Rafah, quá trình tái thiết Thành phố Gaza sẽ diễn ra. Thành phố mới có thể là nơi người dân có việc làm tốt.
Israel có đồng ý hay không?
Bà Nomi Bar-Yaacov, luật sư quốc tế và chuyên gia về giải quyết xung đột, mô tả khái niệm ban đầu của Hội đồng Hòa bình về việc tái phát triển Gaza là hoàn toàn không thực tế, cho thấy Tổng thống Trump nhìn vấn đề này từ góc độ của một nhà phát triển bất động sản chứ không phải một người kiến tạo hòa bình.
Theo bà Bar-Yaacov, một dự án có quá nhiều tòa nhà cao tầng sẽ không bao giờ được Israel chấp nhận vì mỗi tòa nhà đều tạo ra tầm nhìn trực tiếp tới các căn cứ quân sự của nước này gần biên giới.
Hơn nữa, bài thuyết trình của ông Kushner cho biết NCAG cuối cùng sẽ chuyển giao hoạt động giám sát Gaza cho Chính quyền Palestine sau khi tiến hành cải cách. Tuy nhiên, Thủ tướng Benjamin Netanyahu kiên quyết phản đối mọi đề xuất về Gaza hậu chiến có sự tham gia của Chính quyền Palestine.
