Mỹ chính thức rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới

Trước đó, Tổng thống Donald Trump đã ký sắc lệnh hành pháp thông báo Mỹ sẽ rời WHO ngay trong ngày đầu tiên nhậm chức vào năm 2025, mở đường cho tiến trình rút lui kéo dài một năm theo quy định pháp luật của Mỹ.

Theo thông cáo báo chí chung của Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ (HHS) và Bộ Ngoại giao Mỹ, Washington sẽ chỉ duy trì sự phối hợp ở mức tối thiểu với WHO nhằm hoàn tất các thủ tục liên quan đến việc rút lui. Một quan chức y tế cấp cao của chính phủ Mỹ cho biết nước này “không có kế hoạch tham gia với tư cách quan sát viên và cũng không có ý định tái gia nhập” tổ chức trong tương lai gần. Thay vào đó, Mỹ tuyên bố sẽ làm việc trực tiếp với các quốc gia khác trong các vấn đề giám sát dịch bệnh và ưu tiên y tế công cộng, thay vì thông qua một tổ chức quốc tế.

Ảnh minh họa: Reuters

Theo luật pháp Mỹ, để rút khỏi WHO, Washington phải thông báo trước một năm và thanh toán đầy đủ các khoản phí còn tồn đọng. Tổng số tiền được cho là vào khoảng 260 triệu USD. Tuy nhiên, một quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ đã bác bỏ lập luận cho rằng các điều khoản pháp lý này bắt buộc phải được hoàn tất trước khi tiến trình rút lui có hiệu lực.

“Người dân Mỹ đã chi trả quá đủ,” người phát ngôn Bộ Ngoại giao Mỹ tuyên bố trong một email gửi báo chí hôm 22.1.

Trong văn bản công bố cùng ngày, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ xác nhận chính phủ đã chấm dứt toàn bộ các khoản đóng góp tài chính cho WHO. Người phát ngôn của HHS nhấn mạnh Tổng thống Trump đã sử dụng quyền hạn của mình để đình chỉ việc chuyển giao các nguồn lực của chính phủ Mỹ cho WHO trong tương lai, với lý do tổ chức này đã gây thiệt hại cho nước Mỹ lên tới hàng nghìn tỷ USD.

Tại Geneva, các nhân chứng cho biết lá cờ Mỹ đã được gỡ bỏ bên ngoài trụ sở WHO vào hôm thứ Năm (22.1.2026), đánh dấu thời điểm Washington chính thức chấm dứt tư cách thành viên. Gần đây, Mỹ cũng đã xúc tiến việc rút khỏi một số tổ chức khác thuộc Liên Hợp Quốc. Trong khi đó, Tổng thống Trump vừa công bố thành lập “Hội đồng Hòa bình” (Board of Peace), một động thái khiến nhiều nhà quan sát lo ngại về khả năng làm suy yếu vai trò của toàn bộ hệ thống Liên Hợp Quốc.

Trong suốt một năm qua, nhiều chuyên gia y tế toàn cầu, trong đó có Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã liên tục kêu gọi Mỹ xem xét lại quyết định rút lui. Tuy nhiên, những nỗ lực này đến nay vẫn chưa mang lại kết quả.

Phía WHO cho biết Mỹ vẫn chưa thanh toán các khoản phí thành viên của năm 2024 và 2025. Người phát ngôn của tổ chức này cho hay, các quốc gia thành viên dự kiến sẽ thảo luận về việc Mỹ rút khỏi WHO cũng như các phương án xử lý tiếp theo tại cuộc họp Ban điều hành WHO vào tháng hai tới.

Ông Lawrence Gostin, Giám đốc sáng lập Viện Luật Y tế Toàn cầu O’Neill tại Đại học Georgetown, nhận định đây là “một sự vi phạm luật pháp Mỹ rõ ràng”. Tuy nhiên, theo ông, rất có thể Tổng thống Trump sẽ không phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với quyết định này.

Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới Davos, ông Bill Gates – Chủ tịch Quỹ Gates và là một trong những nhà tài trợ lớn cho các sáng kiến y tế toàn cầu cũng như một số dự án của WHO – cho biết ông không kỳ vọng Mỹ sẽ sớm thay đổi lập trường. Dù vậy, ông khẳng định sẽ tiếp tục vận động để Mỹ tái gia nhập, nhấn mạnh rằng “thế giới cần Tổ chức WHO”.

Hệ lụy từ việc Mỹ ngừng tham gia WHO

Việc Mỹ rút khỏi WHO đã gây ra một cuộc khủng hoảng tài chính nghiêm trọng đối với tổ chức này, buộc WHO phải cắt giảm một nửa đội ngũ quản lý, thu hẹp quy mô hoạt động và giảm ngân sách trên toàn hệ thống. Trước đây, Washington là nhà tài trợ lớn nhất của WHO, đóng góp khoảng 18% tổng kinh phí hoạt động.

Dự kiến, WHO sẽ phải cắt giảm khoảng 1/4 nhân sự vào giữa năm nay.

Dù WHO cho biết vẫn duy trì việc chia sẻ thông tin với Mỹ trong năm qua, tương lai của mối quan hệ hợp tác này hiện vẫn chưa rõ ràng. Các chuyên gia y tế cảnh báo, quyết định của Washington không chỉ gây rủi ro cho chính nước Mỹ mà còn cho toàn bộ hệ thống y tế toàn cầu.

Bà Kelly Henning, người đứng đầu chương trình y tế công cộng tại Bloomberg Philanthropies, nhận định việc Mỹ rút khỏi WHO có thể làm suy yếu các cơ chế hợp tác mà thế giới đang dựa vào để phát hiện sớm, ngăn chặn và ứng phó với các mối đe dọa y tế.

Theo các chuyên gia, động thái này không chỉ là một biến động chính trị mà còn kéo theo những hệ lụy kinh tế và thực tiễn sâu sắc đối với các chương trình y tế của WHO trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Những tác động có thể thấy rõ gồm nguy cơ gián đoạn ngân sách cho các chương trình y tế trọng điểm như phòng chống bệnh truyền nhiễm, lao, sốt xuất huyết, HIV/AIDS và các chương trình tiêm chủng mở rộng; đồng thời làm suy yếu hệ thống giám sát và cảnh báo sớm dịch bệnh, bao gồm cúm gia cầm và các biến chủng mới của COVID-19.

Việc Mỹ rút lui cũng được cho là sẽ làm suy yếu mạng lưới chia sẻ dữ liệu toàn cầu của WHO, khiến khả năng phản ứng trước các nguy cơ y tế trở nên chậm hơn và hợp tác kỹ thuật giữa các quốc gia bị thu hẹp.

Trong bối cảnh WHO phải cắt giảm các khoản tài trợ và hỗ trợ kỹ thuật, chính phủ các nước thành viên nhiều khả năng sẽ phải tăng chi ngân sách nội địa để bù đắp phần thiếu hụt, nhằm duy trì các chỉ số y tế công cộng cơ bản. Một số nhà quan sát cho rằng, các quốc gia cũng có thể sẽ kêu gọi Trung Quốc tăng mức đóng góp cho WHO để duy trì các hoạt động cốt lõi của tổ chức này.

Lan Chi (Theo Reuters, the Conversation)