Những trường hợp được loại trừ, miễn trách nhiệm hình sự theo Nghị quyết 37
Nghị quyết 37 quy định nhiều cơ chế đặc thù, trong đó có trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự.
Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 37/2026/QH16 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân, ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Nghị quyết quy định nhiều cơ chế xử lý đặc thù như không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ hoặc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự; không khởi tố vụ án, tạm đình chỉ hoặc đình chỉ điều tra, vụ án; hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù; miễn, giảm hình phạt và xóa án tích. Đồng thời, Nghị quyết cũng quy định việc xử lý kỷ luật đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức.
Không truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đủ điều kiện
Theo Điều 5, cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi có đủ các điều kiện: không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả KT-XH cho địa phương, đất nước.
Bên cạnh đó, trường hợp này phải không có khiếu nại, tố cáo hoặc khiếu nại, tố cáo đã được giải quyết dứt điểm theo quy định; không gây thất thoát, lãng phí tài sản. Nếu có gây thất thoát, lãng phí tài sản thì phải khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.
Tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 37/2026/QH16. Ảnh: Media Quốc hội
Đáng chú ý, Nghị quyết quy định cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gây thiệt hại trong ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo đó, người gây thiệt hại do gặp rủi ro trong quá trình ứng dụng nhưng đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự.
Đối với trường hợp pháp luật chưa có quy định về quy trình thực hiện hoặc còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, người thực hiện chức trách, nhiệm vụ có cách làm đột phá để tháo gỡ điểm nghẽn, nút thắt cũng được xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự nếu không tham nhũng, vì lợi ích chung và hoạt động đã hoàn thành, mang lại hiệu quả KT-XH, bảo đảm quốc phòng, an ninh, phát triển KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Có thể tạm đình chỉ tối đa 2 năm để khắc phục hậu quả
Nghị quyết cũng thiết lập cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự nhằm tạo điều kiện khắc phục hậu quả thiệt hại. Cơ chế này được xem xét khi hoạt động vì lợi ích chung, có thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng; đồng thời hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng KHCN, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vẫn đang thực hiện, chưa hoàn thành và chưa thể khắc phục hậu quả do nguyên nhân khách quan, nhưng có khả năng, điều kiện và tính khả thi để tiếp tục thực hiện, khắc phục thiệt hại và mang lại hiệu quả KT-XH.
Trong thời gian tạm đình chỉ, cơ quan tiến hành tố tụng phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền kiểm tra, giám sát, đánh giá việc thực hiện cam kết và tiến độ khắc phục hậu quả. Thời hạn tạm đình chỉ tối đa là 2 năm. Nếu hết thời hạn mà đã khắc phục toàn bộ hậu quả, cơ quan có thẩm quyền có thể quyết định không khởi tố hoặc đình chỉ vụ án theo quy định. Trường hợp không khắc phục được toàn bộ hậu quả, cơ quan tiến hành tố tụng tiếp tục xử lý theo Bộ luật Tố tụng hình sự, đồng thời căn cứ tỷ lệ khắc phục và hiệu quả KT-XH để quyết định giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.
Đối với người đã có bản án, Nghị quyết cho phép xem xét hoãn hoặc tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù tối đa 2 năm trong những trường hợp đủ điều kiện. Nếu trong thời gian này khắc phục toàn bộ hậu quả, Tòa án có thể quyết định miễn chấp hành hình phạt hoặc phần hình phạt còn lại và đương nhiên được xóa án tích theo quy định. Trường hợp chỉ khắc phục được một phần, việc tiếp tục thi hành án và giảm mức hình phạt được xem xét căn cứ vào tỷ lệ khắc phục hậu quả.
Đối với cán bộ, công chức, viên chức và người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, nếu vi phạm kỷ luật nhưng đáp ứng đủ điều kiện theo Nghị quyết thì được xem xét miễn kỷ luật. Trường hợp cần thời gian khắc phục hậu quả, có thể chưa xem xét xử lý kỷ luật trong thời hạn tối đa 2 năm; sau đó, mức độ xử lý được căn cứ vào kết quả khắc phục hậu quả.
Nghị quyết số 37/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 và được thực hiện trong thời hạn 3 năm kể từ ngày có hiệu lực. Đối với các vi phạm liên quan đến đất đai, việc xử lý được thực hiện theo Nghị quyết số 29/2026/QH16 của Quốc hội.