Những tư liệu về nữ Anh hùng Lê Thị Riêng tại cơ quan lưu trữ

Quyết định số 880/T.Tga ngày 17/8/1977 của Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng Tổ quốc ghi công cho 139 gia đình liệt sĩ trong đó có liệt sĩ Lê Thị Riêng. (Ảnh chụp tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III)

Với nhiều người dân, Công viên Lê Thị Riêng là một địa danh quen thuộc giữa lòng Thành phố Hồ Chí Minh. Thế nhưng, phía sau cái tên ấy là cuộc đời của một nữ cán bộ cách mạng kiên trung, bà đã dành trọn tuổi xuân, cống hiến cuộc đời mình cho sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và anh dũng hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước - liệt sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Lê Thị Riêng.

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Lê Thị Riêng. (Ảnh: Tư liệu)

Cuộc đời và những cống hiến của bà được lưu giữ qua nhiều hồ sơ, tài liệu, trong đó có những tài liệu quý hiện đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III (Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ).

Cụ thể, tư liệu về Anh hùng Lê Thị Riêng tại đây hiện có: Quyết định tặng Bằng Tổ quốc ghi công, Báo cáo thành tích cá nhân và Quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Không chỉ ghi lại quá trình hoạt động, chiến đấu và sự hy sinh của liệt sĩ Lê Thị Riêng, những tài liệu này còn là nguồn sử liệu xác thực, góp phần tái hiện vai trò của người phụ nữ Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, đồng thời lưu giữ ký ức về một thế hệ đã cống hiến trọn đời cho độc lập, tự do của Tổ quốc.

Theo Báo cáo thành tích lưu trong hồ sơ, Lê Thị Riêng sinh năm 1925, tại xã Vĩnh Mỹ, huyện Giá Rai, tỉnh Bạc Liêu, trong một gia đình bần nông. Cha đi làm cách mạng mất tích, mồ côi mẹ, sống nhờ vào gia đình người chú ruột, được chú cho đi học đến hết chương trình tiểu học. Bà “đã chịu nhiều đắng cay của cô gái con nhà nghèo trong một xã hội đầy bất công, nhưng đã cố gắng để trưởng thành bằng nỗ lực của bản thân”. Chính những tháng năm chứng kiến cảnh áp bức, bất công của xã hội cũ cùng sự dìu dắt của người chiến sĩ cách mạng đã hun đúc trong cô gái trẻ lòng yêu nước và khát vọng đấu tranh giải phóng dân tộc.

“Năm 1940, Nam Kỳ khởi nghĩa bùng lên mạnh mẽ rồi tạm lắng, nhưng những tấm gương yêu nước, bất khuất sáng ngời của các chiến sĩ cách mạng như Nguyễn Thị Minh Khai, Phan Ngọc Hiển đã kịp thắp lên trong lòng Lê Thị Riêng ngọn đuốc lý tưởng, làm thay đổi cuộc đời của cô gái trẻ giàu nghị lực. Ngọn đuốc đó đã dẫn đường cho đồng chí tìm đến cách mạng và trưởng thành trong cách mạng.”[1]

Gia đình liệt sĩ Lê Thị Riêng. (Ảnh tư liệu phục dựng)

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 mở ra bước ngoặt lớn trong cuộc đời Lê Thị Riêng. Là một trong những hội viên đầu tiên của tổ chức Phụ nữ cứu quốc tại Bạc Liêu, bà nhanh chóng trở thành cán bộ nòng cốt của phong trào phụ nữ địa phương.

Với năng lực tổ chức và tinh thần trách nhiệm, bà lần lượt được giao nhiều trọng trách: Chủ tịch Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc tỉnh Bạc Liêu, Ủy viên Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc Nam Bộ, Phó Hội trưởng Hội Phụ nữ cứu quốc miền đông, sau đó là Phó Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ giải phóng miền nam Việt Nam và đại diện phụ nữ tham gia Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền nam Việt Nam.

Những dòng nhận xét trong hồ sơ của bà đã khắc họa sinh động chân dung của một nữ cán bộ vừa quyết đoán, vừa gần gũi với quần chúng. Theo tài liệu, dấu chân của bà có mặt trên khắp chiến trường Nam Bộ, từ đồng bằng miền Tây, vùng căn cứ miền Đông đến các đô thị miền nam và nội thành Sài Gòn. Bà luôn bám sát cơ sở, lắng nghe tâm tư của nhân dân, trực tiếp gây dựng phong trào phụ nữ và triển khai chủ trương của Đảng đến từng địa bàn. Chính từ thực tiễn ấy, bà được cán bộ, hội viên và nhân dân tin yêu, đánh giá là một cán bộ trung kiên, giàu năng lực và đức độ.

Tháng 5 năm 1967, trong một chuyến công tác tại nội thành Sài Gòn, Lê Thị Riêng bị địch bắt khi đang giữ cương vị Khu ủy viên Đặc khu Sài Gòn-Gia Định, Trưởng Ban Phụ vận Sài Gòn. Biết rõ vai trò của bà trong phong trào cách mạng, địch đã sử dụng nhiều thủ đoạn mua chuộc, dụ dỗ và tra tấn dã man nhằm khai thác thông tin. Báo cáo thành tích ghi lại rằng, chúng dùng lửa đốt cháy các đầu ngón tay nhưng vẫn không thể khuất phục được ý chí của người nữ chiến sĩ. Trước mọi cực hình, bà vẫn giữ trọn khí tiết, bảo vệ an toàn những bí mật của tổ chức.

Quyết định số 880/T.Tga ngày 17/8/1977 của Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng Tổ quốc ghi công cho 139 gia đình liệt sĩ trong đó có liệt sĩ Lê Thị Riêng.

Đêm mùng 2 Tết Mậu Thân năm 1968 (tức ngày 1/2/1968), địch bí mật đưa Lê Thị Riêng cùng một số cán bộ cách mạng khác ra khu vực đường Hồng Bàng (Sài Gòn) và sát hại. Sự hy sinh của bà đã để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với đồng bào và đồng chí. Tinh thần chiến đấu bất khuất của bà trở thành biểu tượng của phụ nữ miền nam trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Đoàn Chủ tịch Mặt trận Dân tộc giải phóng miền nam Việt Nam biểu dương công trạng của bà:

"Bà Lê Thị Riêng là một phụ nữ rất giàu lòng yêu nước, luôn luôn nêu cao truyền thống đấu tranh bất khuất của dân tộc. Suốt hai cuộc kháng chiến cứu nước, bà đã hoạt động liên tục không biết mệt mỏi. Trong những năm khó khăn, bà luôn tỏ ra là một cán bộ rất mực trung kiên, xuất sắc của phong trào. Bà đã đóng góp nhiều công sức gây dựng cơ sở cách mạng, gây dựng phong trào phụ nữ ở miền nam.

... Sự hy sinh dũng cảm của bà đã nêu một tấm gương sáng chói về chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Bà đã hiến dâng trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc và giải phóng phụ nữ; những đức tính cần cù, giản dị, khiêm tốn và phẩm chất cao quý của bà đã được mọi người kính trọng và học tập."[2]

Sau ngày đất nước thống nhất, những cống hiến to lớn của Lê Thị Riêng được Đảng và Nhà nước ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý.

Ngày 17/8/1977, theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Lao động Thương binh và xã hội, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 880/T.Tga tặng Bằng Tổ quốc ghi công cho 139 gia đình liệt sĩ trong đó có gia đình bà Lê Thị Riêng.

Hơn 20 năm sau, ngày 10/4/2001, theo đề nghị của Thủ tướng Chính phủ, Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã ký ban hành Quyết định số 288/2002/QĐ-CTN về việc truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang cho các cá nhân có thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ trong đó có bà Lê Thị Riêng.

Đây là những văn bản pháp lý có ý nghĩa đặc biệt, khẳng định sự ghi nhận của Nhà nước đối với những cống hiến và sự hy sinh anh dũng của bà. Đây cũng là sự tri ân đối với những người có công với đất nước đồng thời còn là những nguồn tư liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu lịch sử, giáo dục truyền thống cách mạng và bồi đắp lòng biết ơn đối với các thế hệ đã cống hiến vì độc lập, tự do của dân tộc.

Quyết định số 288/2002/QĐ-CTN ngày 10/4/2001 của Chủ tịch nước về việc truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang cho các cá nhân có thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ, trong đó có bà Lê Thị Riêng. (Ảnh Trung tâm Lưu trữ quốc gia III)

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những trang hồ sơ lưu trữ vẫn lặng lẽ lưu giữ ký ức về người nữ anh hùng Lê Thị Riêng. Không chỉ phản ánh cuộc đời và sự nghiệp của một cán bộ cách mạng kiên trung, các tài liệu còn góp phần gìn giữ những chứng tích lịch sử chân thực, để mỗi lần được mở ra là một lần nhắc nhớ về lòng yêu nước, ý chí bất khuất và sự hy sinh cao cả của những người đã làm nên độc lập, tự do cho Tổ quốc.

Sự hy sinh của đồng chí Lê Thị Riêng không chỉ được ghi nhận trong những quyết định khen thưởng và các hồ sơ lưu trữ, mà còn được lưu dấu trong không gian lịch sử và đời sống hôm nay. Tên tuổi của bà đã vượt ra ngoài những trang tài liệu để trở thành biểu tượng của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất của người phụ nữ Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Ngay trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968, tên của bà đã được đặt cho Đội Biệt động vũ trang nữ Lê Thị Riêng - đơn vị gồm những nữ chiến sĩ biệt động dũng cảm hoạt động trong lòng đô thị Sài Gòn. Sau ngày đất nước thống nhất, nhiều công trình và địa danh tiếp tục mang tên bà như Trường Cán bộ Phụ nữ Trung ương II, Công viên Lê Thị Riêng, tuyến đường Lê Thị Riêng tại Thành phố Hồ Chí Minh cùng nhiều trường học ở các địa phương trên cả nước. Đặc biệt, tại nơi bà anh dũng hy sinh, một bia tưởng niệm đã được dựng lên để tưởng nhớ người nữ cán bộ cách mạng kiên trung và nhắc nhớ về những năm tháng đấu tranh đầy gian khổ của dân tộc.

Ngày nay, mỗi địa danh mang tên Lê Thị Riêng không chỉ là một công trình phục vụ đời sống dân sinh mà còn là một địa chỉ đỏ, góp phần gìn giữ ký ức về cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập, thống nhất đất nước. Trên khắp dải đất hình chữ S yêu thương, những công viên, con đường, trường học hay bia tưởng niệm, cũng như hàng nghìn di tích lịch sử cách mạng, đã trở thành những "chứng nhân" của lịch sử. Những địa danh ấy giúp kết nối quá khứ với hiện tại, để mỗi thế hệ khi đi qua hay tìm đến, đều có cơ hội hiểu hơn về những con người đã làm nên nền độc lập, tự do của dân tộc.

Trong những ngày cả nước triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, cái tên Lê Thị Riêng một lần nữa được nhắc đến khi khu vực Công viên Lê Thị Riêng trở thành một trong những địa điểm khảo sát, tìm kiếm dấu tích của các liệt sĩ đã hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968. Điều đó cho thấy, ký ức lịch sử không chỉ được lưu giữ trong các hồ sơ, tài liệu hay những công trình mang tên các anh hùng, liệt sĩ, mà còn tiếp tục được gìn giữ bằng những hành động tri ân thiết thực hôm nay.

Những trang hồ sơ hiện được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, cùng với các di tích và địa danh lịch sử, đã và đang góp phần kể lại câu chuyện về một người nữ anh hùng đã hiến dâng trọn đời cho Tổ quốc, để ký ức ấy luôn được gìn giữ và lan tỏa qua nhiều thế hệ.

------------

[1] Báo cáo số 28/BC-PN ngày 27/4/2000 của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Thành phố Hồ Chí Minh tóm tắt thành tích của liệt sĩ Lê Thị Riêng (bản lưu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III)

[2] Chung một bóng cờ, Nxb Chính trị quốc gia-Sự thật, Hà Nội, 2010, tr. 1166.