Những vi chất trẻ dễ thiếu hụt nhất trong 2 năm đầu đời và hậu quả nếu không được can thiệp sớm

Đối với trẻ em nói chung và đặc biệt trẻ nhỏ, nhu cầu về vi chất dinh dưỡng là rất cao so với thể trọng của trẻ. Tuy nhiên do 1 số đặc điểm sinh lý nêu dưới đây khiến việc đáp ứng được nhu cầu này từ chế độ ăn của trẻ đôi khi không đáp ứng được trong giai đoạn này.

Về mặt sinh học, trẻ nhỏ cùng lúc hội tụ 4 yếu tố bất lợi:

Tốc độ tăng trưởng và phát triển vô cùng nhanh: Trong 2 năm đầu, cân nặng tăng gấp 3 lần; chiều cao tăng gấp rưỡi; não đạt 80–85% thể tích não người trưởng thành.
Quá trình này cần: Phân chia tế bào mạnh (cần sắt, kẽm). Myelin hóa thần kinh (cần sắt, i-ốt), Khoáng hóa xương (cần canxi, vitamin D).
Dự trữ vi chất bẩm sinh rất hạn chế: Vi chất trẻ có được khi sinh phụ thuộc trực tiếp vào tình trạng dinh dưỡng của mẹ trong thai kỳ. Nếu mẹ thiếu sắt, i-ốt, vitamin D trẻ sinh ra đã ở trạng thái "dự trữ thấp".
Hệ tiêu hóa – hấp thu – điều hòa chưa trưởng thành.

Bốn yếu tố này tạo ra nguy cơ thiếu vi chất rất cao.

Tỷ lệ về nhu cầu vi chất trên mỗi kg cân nặng của trẻ cao hơn người lớn, nhưng khả năng đáp ứng lại kém hơn. Các vi chất dễ nguy cơ thiếu hụt:

- Sắt: Dự trữ sắt từ mẹ chỉ đủ cho khoảng 4–6 tháng đầu. Sau 6 tháng, nếu ăn dặm nghèo sắt hoặc bú mẹ không bổ sung vi chất, nguy cơ thiếu rất cao.

Hậu quả:

Thiếu máu thiếu sắt trẻ xanh xao, mệt mỏi, chậm tăng cân.
Ảnh hưởng phát triển trí tuệ, khả năng học tập, giảm tập trung.
Suy giảm miễn dịch, trẻ hay ốm vặt.

- Kẽm: Nhu cầu cao trong giai đoạn tăng trưởng nhanh. Chế độ ăn ít thực phẩm giàu kẽm (thịt, hải sản, trứng).

Hậu quả:

Biếng ăn, chậm lớn, suy dinh dưỡng.
Tiêu chảy kéo dài, nhiễm trùng tái diễn.
Da khô, dễ viêm da, chậm lành vết thương.

- Vitamin D: Sữa mẹ tự nhiên có hàm lượng vitamin D thấp nếu mẹ không bổ sung. Trẻ ít được phơi nắng đúng cách.

Hậu quả:

Còi xương, chậm mọc răng, chậm biết lẫy – bò – đi.
Biến dạng xương, ảnh hưởng chiều cao lâu dài.
Giảm miễn dịch, trẻ dễ mắc bệnh hô hấp.

- Canxi: Phụ thuộc nhiều vào vitamin D để hấp thu. Trẻ ăn dặm không cân đối hoặc cai sữa sớm cũng tăng nguy cơ thiếu

Hậu quả:

Xương và răng phát triển kém.
Dễ quấy khóc, ngủ không sâu giấc.
Nguy cơ thấp còi khi lớn lên.

- Vitamin A: Trẻ sơ sinh sinh ra với kho dự trữ gan rất nhỏ, chỉ đủ cho thời gian ngắn. Lượng vitamin A dự trữ của trẻ phụ thuộc trực tiếp vào tình trạng vitamin A của mẹ khi mang thai. Nếu mẹ thiếu hoặc cận thiếu vitamin A, trẻ đã thiếu ngay từ lúc sinh, dù vẫn bú mẹ đầy đủ. Trẻ ăn dặm ít thực phẩm giàu vitamin A (gan, trứng, rau củ màu vàng – cam). Nhiễm trùng làm tăng nhu cầu và thất thoát vitamin A.

Hậu quả:

Giảm thị lực, khô mắt, nguy cơ mù lòa.
Giảm miễn dịch, tăng nguy cơ nhiễm trùng nặng.

Bởi vậy can thiệp dinh dưỡng sớm trong giai đoạn "cửa sổ vàng" 0–24 tháng tuổi có ảnh hưởng vô cùng quan trọng, quyết định sức khỏe lâu dài của trẻ. Đây là giai đoạn trẻ tăng trưởng chiều cao nhanh nhất đời người (chỉ sau giai đoạn bào thai). Can thiệp dinh dưỡng tốt giúp trẻ tránh được tình trạng thấp còi, vốn là nguyên nhân gây hạn chế tầm vóc và sức lao động khi trưởng thành.