Những yếu tố nào xây dựng nên thành phố toàn cầu?

Thuật ngữ này bắt nguồn từ các nghiên cứu về đô thị trong thập niên 1980, khi các học giả tìm hiểu những đặc trưng chung của các thành phố quan trọng nhất thế giới.

Quy mô là một yếu tố quan trọng trong việc xác định một đô thị có được xếp vào nhóm thành phố toàn cầu hay không, song các phương pháp xếp hạng thường đặt trọng tâm cao hơn vào những khía cạnh khác của đô thị trong đặc điểm của một thành phố.

Sự đa dạng văn hóa, tăng trưởng và phát triển kinh tế, đổi mới và sáng tạo, mức độ kết nối với nền kinh tế toàn cầu, ảnh hưởng chính trị và trình độ phát triển công nghệ của thành phố đều là những tiêu chí đánh giá quan trọng mang tính phổ quát.

Ảnh hưởng khu vực và đóng góp tăng trưởng kinh tế

Năm 2016, Viện Brookings áp dụng một cách tiếp cận mới để phân loại các thành phố toàn cầu. Tổ chức này chuyển từ cách tiếp cận khái quát sang cách nhìn chuyên sâu và tinh tế hơn, ưu tiên đánh giá ảnh hưởng khu vực và xem xét những cách thức cụ thể mà các thành phố lớn đóng góp cho đổi mới và tăng trưởng kinh tế.

Brookings phân chia các thành phố toàn cầu thành bảy nhóm: Global Giants (Những gã khổng lồ toàn cầu), Asian Anchors (Các trụ cột châu Á), Emerging Gateways (Các cửa ngõ mới nổi), Factory China (Trung tâm công nghiệp Trung Quốc), Knowledge Capitals (Thủ đô tri thức), American Middleweights (Các trung tâm tầm trung của Mỹ) và International Middleweights (Các trung tâm tầm trung quốc tế).

Thủ đô Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: istock

Theo Brookings, phương pháp phân loại này cho phép phân tích toàn diện các xu hướng đang định hình nền kinh tế toàn cầu, đồng thời thừa nhận rằng các thành phố có nhiều cách khác nhau để tác động đến thế giới vượt ra ngoài ranh giới lãnh thổ.

Danh sách Global Giants năm 2016 bao gồm New York, Los Angeles, Tokyo, Osaka-Kobe, London và Paris. Brookings xác định 10 đặc điểm quan trọng của một thành phố toàn cầu gồm: lãnh đạo hướng tới toàn cầu, truyền thống duy trì tầm nhìn quốc tế, sự hiện diện của các ngành kinh tế có ý nghĩa toàn cầu, khả năng thích ứng với thay đổi của kinh tế thế giới, văn hóa đổi mới và học tập đã hình thành, sức hấp dẫn về cơ hội quốc tế, cơ sở hạ tầng hỗ trợ kết nối toàn cầu, khả năng thu hút đầu tư chiến lược, sự hỗ trợ từ nhiều cấp chính quyền cho tăng trưởng toàn cầu hóa và bản sắc toàn cầu rõ ràng.

Gắn liền hai xu hướng toàn cầu hóa

Gắn liền với toàn cầu hóa là ý tưởng về tái tổ chức không gian, với giả thuyết rằng các thành phố đang trở thành những điểm trung tâm trong các mạng lưới toàn cầu về sản xuất, tài chính và viễn thông. Trong một số cách tiếp cận của lý thuyết thành phố toàn cầu, những thành phố này được xem như các “khối xây dựng” của toàn cầu hóa. Đồng thời, chúng cũng trở thành những không gian đặc biệt quan trọng của chính trị địa phương trong bối cảnh tái cấu trúc các thể chế nhà nước.

Thủ đô London, Vương quốc Anh. Ảnh: London.gov.uk

Các nghiên cứu ban đầu về thành phố toàn cầu tập trung vào những trung tâm đô thị chủ chốt như London, New York và Tokyo. Theo thời gian, nghiên cứu đã mở rộng sang các thành phố toàn cầu mới nổi ngoài “bộ ba” này, như Amsterdam, Frankfurt, Houston, Los Angeles, Mexico City, Paris, São Paulo, Sydney và Zürich. Những thành phố này được cho là liên kết với nhau để hình thành một mạng lưới thành phố toàn cầu, phục vụ nhu cầu của dòng vốn xuyên quốc gia trên phạm vi lãnh thổ rộng lớn.

Sự trỗi dậy của các thành phố toàn cầu gắn liền với hai xu hướng lớn của toàn cầu hóa. Thứ nhất là sự mở rộng vai trò của các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) trong các mô hình sản xuất toàn cầu. Thứ hai là sự suy giảm của mô hình sản xuất hàng loạt và sự gia tăng của mô hình sản xuất linh hoạt tập trung trong các khu vực đô thị. Hai xu hướng này giải thích sự hình thành của mạng lưới các thành phố phục vụ nhu cầu tài chính và dịch vụ của TNCs, trong khi nhiều thành phố khác phải đối mặt với quá trình phi công nghiệp hóa và không thể trở thành “thành phố toàn cầu”.

Do đó, các thành phố toàn cầu trở thành những trung tâm điều hành và điều phối hiệu quả cho các tập đoàn xuyên quốc gia trong nền kinh tế toàn cầu hóa. London là một ví dụ điển hình: Kể từ thập niên 1980, thành phố này đã củng cố vị thế là trung tâm ngân hàng và tài chính toàn cầu, tương đối tách biệt khỏi nền kinh tế quốc gia.

Mặc dù các thành phố toàn cầu có sự kết nối chặt chẽ trong mạng lưới sản xuất và tài chính toàn cầu, chúng cũng cạnh tranh gay gắt với nhau nhằm thu hút nguồn lực và vốn đầu tư.

Nâng cao năng lực cạnh tranh đô thị toàn cầu

Mặc dù các thành phố toàn cầu có sự kết nối chặt chẽ trong mạng lưới sản xuất và tài chính toàn cầu, chúng cũng cạnh tranh gay gắt với nhau nhằm thu hút nguồn lực và vốn đầu tư.

Để cạnh tranh hiệu quả, chính quyền địa phương thường quảng bá thành phố của mình như những trung tâm “khởi nghiệp”, nơi đổi mới trong nền kinh tế tri thức và giàu vốn văn hóa. Một chiến lược phổ biến là nhấn mạnh tính đa sắc của thành phố nhằm thể hiện tính quốc tế và tách biệt hình ảnh thành phố khỏi bối cảnh lãnh thổ hay văn hóa cụ thể. Các thành phố này cũng cạnh tranh để đăng cai các sự kiện tầm cỡ thế giới như Thế vận hội Olympic nhằm tạo thêm cơ hội kinh tế.

Tuy nhiên, đã có những quan điểm hoài nghi đối với lý thuyết thành phố toàn cầu trong hình thức đơn giản nhất của nó. Một số học giả đặt câu hỏi liệu thành phố toàn cầu có thực sự là hiện tượng mới hay không, và chỉ ra rằng trong lịch sử đã từng tồn tại những trung tâm kinh tế tương tự - như Florence thời Phục hưng hay Manchester trong Cách mạng Công nghiệp.

Một số ý kiến khác cho rằng chính phủ quốc gia có thể đóng vai trò tích cực trong việc thúc đẩy các đô thị trọng điểm trở thành thành phố toàn cầu. Theo cách nhìn này, thành phố toàn cầu có thể nằm ở vị trí cao nhất trong một hệ thống phân cấp đô thị, cùng nhau cấu thành nền kinh tế quốc gia.

Mạng lưới Nghiên cứu Toàn cầu hóa và Thành phố Thế giới (GaWC) sử dụng hệ thống xếp hạng theo nhiều tầng, đứng đầu là mức Alpha++, sau đó lần lượt là Alpha+, Alpha, Alpha-, Beta+, Beta, Beta-, Gamma+, Gamma, Gamma-, và cuối cùng là hai cấp High Sufficiency và Sufficiency.

Theo đó, các thành phố cấp Alpha có mức độ hội nhập cao và là những mắt xích quan trọng kết nối các khu vực kinh tế hàng đầu thế giới với nền kinh tế toàn cầu.

Các thành phố cấp Beta kết nối các khu vực kinh tế thứ cấp với nền kinh tế toàn cầu hoặc đóng vai trò liên kết thứ cấp giữa các khu vực kinh tế hàng đầu.

Trong khí đó, các thành phố cấp Gamma giữ vai trò kết nối các khu vực kinh tế đang phát triển với nền kinh tế toàn cầu hoặc đóng vai trò liên kết bậc ba giữa các khu vực kinh tế lớn.

Các thành phố cấp High Sufficiency và Sufficiency có đủ dịch vụ để hoạt động tương đối độc lập với các thành phố toàn cầu, nhưng mức độ ảnh hưởng quốc tế thấp hơn.

London và New York thường được xem là hai thành phố duy nhất ở cấp Alpha++, trong khi các thành phố Alpha+ thường bao gồm Bắc Kinh, Dubai, Hong Kong, Paris, Singapore, Thượng Hải, Sydney và Tokyo. Các ví dụ về thành phố cấp Alpha gồm Chicago, Frankfurt, Istanbul, Kuala Lumpur, Los Angeles, Madrid, São Paulo, Seoul, Toronto và Warsaw.

Tú Anh