Nhường đường cho xe ưu tiên, nghĩa vụ pháp lý hay ý thức tham gia giao thông?

Lực lượng chức năng xử phạt người tham gia giao thông có hành vi vi phạm. Ảnh: G.Giang

Lực lượng cảnh sát giao thông Quảng Ngãi vừa xử phạt 3 tài xế số tiền 21 triệu đồng và trừ điểm giấy phép lái xe do không nhường đường cho xe ưu tiên. Sự việc đã thu hút sự quan tâm của người dân

Trong khi nhiều ý kiến đồng tình với việc xử lý nghiêm nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và tạo điều kiện cho xe ưu tiên thực hiện nhiệm vụ, cũng có một số băn khoăn về việc có tình huống người điều khiển phương tiện không có điều kiện thực tế để dừng lại hoặc chuyển hướng nhường đường.

Vụ việc vì vậy không chỉ dừng lại ở một quyết định xử phạt hành chính, mà còn làm nổi bật yêu cầu phải làm rõ phạm vi nghĩa vụ nhường đường, căn cứ xác định hành vi "không nhường đường" cũng như cách áp dụng pháp luật trong những tình huống giao thông phức tạp, cụ thể. Đây chính là những vấn đề cần được phân tích dưới góc độ pháp lý nhằm bảo đảm việc thực thi pháp luật vừa nghiêm minh, vừa khách quan và phù hợp với thực tiễn.

Trao đổi với phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, luật sư Nguyễn Hữu Thục, Đoàn Luật sư TPHCM, Trưởng Văn phòng luật sư Thục và Cộng sự, cho rằng, cần hiểu cho đúng về "Xe ưu tiên" và "Nhường đường" dưới góc độ Luật Giao thông.

Luật sư Nguyễn Hữu Thục. Ảnh: NVCC

Hiểu đúng, hiểu đủ về xe ưu tiên và việc nhường đường cho xe ưu tiên

Theo Luật Giao thông đường bộ, xe ưu tiên là những phương tiện đang thực hiện nhiệm vụ khẩn cấp, hầu hết các xe ưu tiên không bị hạn chế tốc độ, được phép đi không phụ thuộc tín hiệu đèn giao thông, đi vào đường ngược chiều. Thậm chí xe ưu tiên có thể đi ngược chiều trên cao tốc ở trên làn dừng khẩn cấp, nhưng về nguyên tắc vẫn phải tuân theo hiệu lệnh của người điều khiển giao thông và biển báo tạm thời.

Ngoài ra pháp luật còn quy định rõ loại xe ưu tiên theo thứ tự khi cùng xuất hiện trên cùng tuyến đường và cùng thời điểm, điều đó cho thấy việc nhường đường không phải chỉ người tham gia giao thông mà ngay cả những xe ưu tiên nếu gặp tình huống cùng tham gia giao thông phải nhường nhau theo thứ tự được quy định.

"Nhường đường là nghĩa vụ chứ không phải thiện chí. Nhường đường dưới góc độ luật giao thông đường bộ không phải là câu khẩu hiệu suông khi gặp phải xe ưu tiên mà nó là nghĩa vụ, trách nhiệm, được thể hiện trực tiếp thông qua hành vi ứng xử của người tham gia giao thông khi buộc phải thực hiện hành vi cụ thể", luật sư Nguyễn Hữu Thục đưa ý kiến.

Theo luật sư Thục, khi nghe thấy tín hiệu còi/đèn của xe ưu tiên, người tham gia giao thông cần thực hiện ngay quy trình 4 bước để đảm bảo an toàn và giải phóng hành lang giao thông nhanh nhất có thể, theo đó "bước 1 quan sát và xác định vị trí xe ưu tiên, bước 2 bật tín hiệu báo hướng di chuyển, bước 3 di chuyển tạo hành lang trống và cuối cùng là dừng/chạy chậm chờ xe qua hoàn toàn".

Như vậy, việc không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ theo thứ tự các bước này có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, vì đôi khi còn vô tình gây nguy hiểm cho chính người điều khiển phương tiện và tạo chướng ngại vật mới cho xe ưu tiên. Nên có thể nói việc nhường đường còn là văn hóa và văn minh.

"Tuy nhiên ở góc độ khác, pháp luật cũng quy định cụ thể người tham gia giao thông chỉ ưu tiên nhường đường khi xe đang phát tín hiệu ưu tiên (bật đèn quay/chớp, còi hú chuyên dụng, cờ ưu tiên). Nếu không phát tín hiệu, xe đó vẫn tham gia giao thông như phương tiện bình thường và thậm chí nếu không có thực hiện nhiệm vụ khẩn cấp mà cố tình bật tín hiệu ưu tiên thì người lái phương tiện vẫn bị xử lý", luật sư Nguyễn Hữu Thục phân tích.

Về bản chất pháp lý, nhường đường cho xe ưu tiên không phải là hành động "tấp ngay vào lề khi nghe còi", mà là nghĩa vụ chủ động tạo điều kiện để xe ưu tiên lưu thông nhanh nhất và an toàn nhất trong điều kiện giao thông thực tế, đồng thời không được thực hiện các hành vi khác vi phạm pháp luật giao thông.

Người điều khiển phương tiện phải kết hợp giữa việc tuân thủ quy tắc giao thông, quan sát tình huống và chấp hành tín hiệu của lực lượng điều tiết (nếu có). Đây là cách hiểu đúng tinh thần của pháp luật giao thông đường bộ và cũng là nguyên tắc được áp dụng trong tổ chức, bảo vệ các tuyến đường ưu tiên.

Văn hóa giao thông

Luật sư Nguyễn Hữu Thục cho biết, trong văn hóa giao thông đô thị hiện nay, không khó để bắt gặp những hình ảnh người tham gia giao thông bị chi phối theo phản xạ "cứ nghe tiếng còi thì tấp vào lề" hoặc ngược lại thì thờ ơ trước những tiếng còi hú của xe cứu hỏa, xe cấp cứu vang lên dồn dập sau lưng. Có một bộ phận người tham gia giao thông chưa nâng tầm tôn trọng tiếng hú còi của xe ưu tiên thành nghĩa vụ công cộng khẩn cấp.

"Việc xử phạt của cơ quan chức năng đối với 3 lái xe tại Quảng Ngãi, tôi cho rằng đây là sự quyết liệt rất cần thiết của lực lượng chức năng, nhằm thiết lập lại trật tự kỷ cương trong giao thông đường bộ. Nơi nào ý thức chưa tự giác, nơi đó tính răn đe của pháp luật phải lên tiếng. Mức phạt nặng không chỉ đánh vào kinh tế mà còn buộc người cầm lái phải dừng lại suy ngẫm về trách nhiệm của mình mỗi khi cầm lái", luật sư Nguyễn Hữu Thục bàn luận.

Tuy nhiên, luật sư Thục cũng đưa thêm ý kiến, bên cạnh câu chuyện ý thức, một góc nhìn công bằng đòi hỏi chúng ta phải đặt hành vi của người lái xe vào đúng môi trường hạ tầng giao thông thực tế tại nước ta hiện nay.

Phải thẳng thắn thừa nhận rằng không phải lúc nào việc "không nhường đường" cũng bắt nguồn từ sự cố tình hay vô cảm. Mà người tham giao thông rơi vào tình thế lực bất tòng tâm trên đường phố vì tại các đô thị lớn, không khó để bắt gặp những "nút thắt cổ chai", các cây cầu vượt hẹp hoặc những con phố mật độ phương tiện luôn ở mức nén chặt vào giờ cao điểm. Trong bối cảnh đó, dù người lái xe có đầy đủ sự chủ động và tinh thần tuân thủ, họ cũng rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan, hoàn toàn bất lực trước tiếng còi ưu tiên dồn dập phía sau.

"Trong tình huống như trên, việc người dân giữ nguyên vị trí an toàn hoặc tiếp tục di chuyển ổn định thoát khỏi điểm nghẽn rồi nhường đường cho xe ưu tiên đi qua, chính là hành vi đúng đắn nhất", luật sư Nguyễn Hữu Thục đưa ra ý kiến.

Ngoài ra, khi nhường đường cho xe ưu tiên mà người tham gia giao thông phải vượt đèn đỏ, lấn làn, dừng đậu không đúng chỗ thì phạt nguội ra sao? Chính sách pháp luật để đảm bảo quyền lợi cho người tham gia giao thông trong trường hợp này thế nào?

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Hữu Thục cho rằng người dân hoàn toàn có thể yên tâm khi ở trong tình thế này. Theo khoản 11 Điều 2 Luật Xử lý vi phạm hành chính 2012, sửa đổi năm 2020, quy định không xử lý vi phạm hành chính hành vi thực hiện trong tình thế cấp thiết. Như vậyhành vi nhường đường cho xe ưu tiên trong hoàn cảnh điều kiện thực tế đối với người tham gia giao thông sẽ được xem xét, giải tỏa "nỗi sợ phạt nguội" cho người dân.

Như vậy, việc nhường đường cho xe ưu tiên không chỉ là một chuẩn mực ứng xử văn minh khi tham gia giao thông mà còn là nghĩa vụ pháp lý mà mọi người điều khiển phương tiện đều phải tuân thủ. Tuy nhiên, việc áp dụng chế tài xử phạt cũng cần được thực hiện trên cơ sở xem xét đầy đủ các tình tiết khách quan của từng vụ việc, bảo đảm đúng người, đúng hành vi và đúng quy định của pháp luật. Chỉ khi kết hợp giữa ý thức tự giác của người tham gia giao thông và việc thực thi pháp luật một cách nghiêm minh, khách quan thì quyền ưu tiên của các phương tiện đang thực hiện nhiệm vụ khẩn cấp mới thực sự được bảo đảm, qua đó góp phần bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người dân và duy trì trật tự, an toàn giao thông.