Nobel Hóa học 2026 vinh danh hai nhà khoa học giải mã bí ẩn về 'phân tử thuận tay'

Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ngày 7/10 công bố giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về hai nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai, với công trình về các hiệu ứng phi tuyến tính và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng.

Nói đơn giản, công trình của hai nhà khoa học giúp giải thích và kiểm soát một hiện tượng đặc biệt trong hóa học, khi một phản ứng có thể tạo ra nhiều phân tử có hình dạng gần như giống nhau nhưng lại là hình ảnh phản chiếu của nhau.

Giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về hai nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai. Ảnh chụp màn hình

Một số phân tử tồn tại dưới hai dạng được gọi là đồng phân đối quang. Hai dạng này giống như bàn tay trái và bàn tay phải của con người. Chúng có cùng các thành phần hóa học nhưng không thể chồng khít lên nhau.

Sự khác biệt tưởng như rất nhỏ này lại có ý nghĩa lớn trong thực tế. Trong các phản ứng hóa học, việc tạo ra đúng một dạng phân tử thay vì hỗn hợp cả hai dạng có thể quyết định tính chất của sản phẩm.

Đây là lý do hóa học bất đối xứng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra nhiều hợp chất hữu ích, đặc biệt trong lĩnh vực dược phẩm.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nobel về Hóa học Heiner Linke, chủ đề của giải thưởng năm nay liên quan đến những nguyên lý hóa học cơ bản giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn cách những phân tử “thuận tay” này được hình thành.

Điểm đáng chú ý trong công trình được trao Nobel năm nay là hiện tượng tự xúc tác. Trong một phản ứng hóa học thông thường, chất xúc tác giúp thúc đẩy phản ứng nhưng không bị tiêu hao theo cách thông thường. Với phản ứng tự xúc tác, một sản phẩm được tạo ra trong quá trình phản ứng lại có thể tiếp tục thúc đẩy chính phản ứng tạo ra nó.

Điều này tạo ra một hiệu ứng đặc biệt. Chỉ một lượng nhỏ sản phẩm ban đầu cũng có thể khiến phản ứng tiếp tục tạo ra nhiều sản phẩm có cùng cấu trúc.

Ông Kagan và ông Soai đã đóng góp quan trọng vào việc phát hiện và làm rõ những hiệu ứng này trong hóa học bất đối xứng. Công trình cho thấy các phản ứng hóa học không phải lúc nào cũng diễn ra theo cách tuyến tính đơn giản, mà đôi khi một thay đổi nhỏ ban đầu có thể tạo ra ảnh hưởng lớn đến kết quả cuối cùng.

Những hiểu biết này giúp các nhà hóa học có thêm công cụ để kiểm soát quá trình tạo ra các phân tử bất đối xứng.

Năm 2025, giải Nobel Hóa học được trao cho Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi vì phát triển các khung kim loại-hữu cơ, những cấu trúc có khả năng ứng dụng trong nhiều lĩnh vực như thu giữ khí và xử lý nước.

Các nhà khoa học đoạt Nobel Hóa học 2026 sẽ nhận huy chương và bằng chứng nhận từ Quốc vương Thụy Điển Carl XVI Gustaf tại Stockholm vào ngày 10/12, đúng ngày mất của Alfred Nobel.

Họ cũng sẽ chia sẻ phần tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển, tương đương khoảng 1,2 triệu USD.