Nói thêm về từ nếu trong ca khúc Tự nguyện

Văn bản ca khúc "Tự nguyện" lần đầu tiên được công bố trong tập ca khúc "Hát cho đồng bào tôi nghe", tập 1 xuất bản tại Sài Gòn năm 1970.

Sau này, lớn thêm chút nữa, tôi vẫn được nghe giai điệu quen thuộc của ca khúc "Tự nguyện" trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam. Tuy nhiên, ở tiết nhạc đầu tiên, tôi nhận ra đã có tý chút thay đổi. Mặc dù sự thay đổi đó, nhiều người cho rằng, nó không làm ảnh hưởng gì đến giai điệu của "Tự nguyện", nhưng trong đầu óc non nớt của tôi, nó vẫn gờn gợn: "Nếu là chim, tôi sẽ là loài bồ câu trắng/ Nếu là hoa, tôi sẽ là một đóa hướng dương/ Nếu là mây, tôi sẽ là một vầng mây ấm/ [Nếu] là người, tôi sẽ chết cho quê hương". Từ "nếu" trong câu nhạc thứ tư của tiết nhạc đầu tiên đã bị bắt bẻ. Một số người chê nhạc sĩ Trương Quốc Khánh dùng từ "nếu" ở câu nhạc thứ tư của tiết nhạc đầu tiên là thừa, vì " Người sờ sờ ra đấy, sao còn phải giả thiết - nếu...", vẫn được các bậc trưởng lão văn học Việt Nam rỉ tai nhau là ý kiến của... nhà thơ Xuân Diệu (1916 - 1985)?! Từ đó, mỗi khi hát ca khúc "Tự nguyện", các ca sĩ đã tự ý bỏ từ "nếu" ở câu nhạc thứ tư và chỉ còn "[...] là người, tôi sẽ chết cho quê hương".

Rất tiếc, nghi vấn thuộc về nhà thơ Xuân Diệu mãi mãi không còn cơ hội để kiểm chứng. Bởi "Ông Hoàng thơ tình Xuân Diệu" đã vĩnh viễn rời xa cõi người vào năm 1985. Trong khi đó, nhạc sĩ Trương Quốc Khánh cũng đã mất năm 1999. Tuy vậy, nếu còn sống, tôi tin phản ứng của nhạc sĩ Trương Quốc Khánh trước việc "Tự nguyện" bị bỏ mất từ "nếu" ở câu nhạc thứ tư trong tiết nhạc đầu tiên cũng chỉ là im lặng và mỉm cười độ lượng. Tôi biết những người trí thức thật thường không có thói quen tranh khôn giành lợi với thiên hạ. Tôi cũng không nghĩ, "Ông Hoàng thơ tình Xuân Diệu" lại không đủ trình để thẩm chữ "nếu" đầy vi tế trong câu nhạc "Nếu là người, tôi sẽ chết cho quê hương". Có chăng chỉ là người đời muốn "hạ bệ" tên tuổi nhà thơ Xuân Diệu chăng?!

Thực ra, chẳng cần đến nhà thơ Xuân Diệu hay nhạc sĩ Trương Quốc Khánh, người bình thường cũng có thể tri nhận được sự vi tế trong việc sử dụng từ "nếu" ở câu nhạc thứ tư của tiết nhạc đầu tiên. Trong tiếng Việt, từ "nếu" vẫn được người sử dụng mặc nhiên coi là một kết tử trong cặp liên từ "nếu... thì...". Câu có cặp liên từ này, cũng được gọi là câu điều kiện, tuyệt đối tuân thủ theo nguyên lý của phép kéo theo. Một khi cấu trúc câu có chữ "nếu", tự nó đã đưa ra một giả thiết, cũng có thể là một điều kiện. Nếu giả thiết hay điều kiện đó được thỏa mãn, sẽ dẫn đến kết quả tương ứng. Ngôn ngữ học gọi sự hướng nghĩa như trên là hướng vào nội hàm của từ, nghĩa là hướng vào những thuộc tính của nó.

Ở phần ca từ của tiết nhạc đầu tiên, nhạc sĩ Trương Quốc Khánh đã sử dụng bốn kết tử để diễn tả một thông điệp có cùng hướng nghĩa. "Nếu được là một sự vật (chim, hoa, mây...) trong nhóm sự vật cùng loại, thì hãy chọn cá thể xứng đáng nhất". "Chim", "hoa", "mây" đều có thuộc tính hướng vào nội hàm "xứng đáng nhất" đó rồi và cái mạch đi tiếp của câu thứ tư sẽ là "nếu là người xứng đáng gọi là người", thì "tôi sẽ chết cho quê hương". Nếu bỏ từ "nếu" trong câu nhạc thứ tư, thoạt nghe có vẻ hợp lý, nhưng kỳ thực nó đã phá vỡ cấu trúc giữa bốn câu nằm trong nhóm có lập luận đồng hướng nói trên. Tệ hơn, nó còn làm cho dụng ý của tác giả bị sai khác và không phản ánh đúng cách thức diễn đạt thường có trong tiếng Việt.

Tất cả những cái vi tế đó ở nghĩa từ cần được tri nhận khi sử dụng. Ngôn ngữ nghệ thuật hay ở chỗ, tùy theo ngữ cảnh, nội dung sự tình nói đến, một nghĩa cụ thể và cả những nét nghĩa vi tế sẽ hiện bật để làm rõ thêm nghĩa từ. Do vậy, người sử dụng nên cân nhắc kỹ trước khi tự ý loại bỏ, dẫu chỉ là một từ - như từ "nếu!..." trong ca khúc "Tự nguyện".

Trịnh Chu