Nụ cười trong nắng

“Nụ cười trong nắng” là câu chuyện về một cuộc gặp tình cờ sau gần 20 năm, khi người cán bộ công an đã nghỉ hưu bất ngờ nhận ra người từng bị mình bắt giữ năm nào. Câu chuyện đưa người đọc trở về một vụ án cũ, nơi phía sau chiếc còng số 8 và những quy định nghiêm khắc của pháp luật là hình ảnh một cô bé với tờ phiếu Hoa Học Tốt trên tay, ngây thơ chạy về khoe bố rồi bật khóc khi chứng kiến bố bị bắt. Giữa ranh giới của pháp luật và tình người, một lời nói để dỗ dành đứa trẻ đã trở thành nỗi day dứt của người cán bộ. Nhưng cũng từ đó, cơ hội được mở ra để một con người làm lại cuộc đời.

Truyện ngắn của tác giả Ngọc Thông (Bắc Ninh).

Quỳnh Hương (giới thiệu)

- Này, anh gửi tiền.

- Dạ, có người thanh toán cho anh rồi ạ.

- Ai thanh toán vậy em?

- Hai bố con ông kia ạ.

Tôi nhìn theo hướng tay của cậu chủ quán chỉ thấy lưng người ngồi sau và cái mũ bảo hiểm của người ngồi trước. Tôi băn khoăn. Lòng tự nhủ: "Họ là ai nhỉ? Là người quen sao gặp nhau không chào? Tự ý thanh toán tiền ăn cho mình rồi lẳng lặng đi như thế là sao?".

Trước kia còn công tác hay cả khi bây giờ đã nghỉ hưu, việc người quen hoặc đồng nghiệp đi ăn sáng hay đi cà phê mà vô tình gặp nhau ở quán, quý nhau, thanh toán tiền để mời nhau cũng là chuyện thường. Nhưng chí ít cũng phải nói với nhau một câu chứ nhỉ, đằng này... Máu nghề nghiệp nổi lên, tôi quyết định đi theo để xem họ là ai và tại sao lại xử sự như thế. Hai người đi xe máy về hướng cảng A Lâu. Tôi đi xe máy theo sau.

Minh họa: Văn Tĩnh.

Nói đến cảng A Lâu và bờ đê Châu Thành, có lẽ bạn trẻ bây giờ không hình dung nổi 18 năm về trước nó phức tạp thế nào. Hồi ấy, chân đê chủ yếu là nhà tạm, quán cóc, hoặc là những chiếc lều do người tứ xứ đến dựng để ở. Người thì do thua lô đề phải bán nhà lên dựng lán ở tạm, người thì do nghiện hút mà khuynh gia bại sản cũng phải đến nơi này nương náu. Thời mở cửa, nhiều người buôn hàng cấm qua biên giới không chỉ bị tịch thu hàng hóa, mà còn phải thế chấp nhà để nộp phạt, khắc phục hậu quả... Châu Thành là địa chỉ cuối cùng giúp họ tạm trú qua ngày.

Mỗi khi Bộ Công an hoặc công an các địa phương thông báo truy nã hoặc truy tìm là trinh sát lại nghĩ tới việc rà soát các lán, lều, quán, nhà tạm, xà lan đỗ qua đêm ở cảng A Lâu và bờ đê Châu Thành này. Bởi nơi đây mỗi ngày vài chục chuyến xà lan chở đá vôi, cát, sỏi, than và các loại hàng hóa khác ra vào tấp nập, chưa kể ngày còn có hai chuyến tàu thủy chở khách đi và đến từ Hải Phòng, Hải Dương. Tệ nạn cờ bạc, mại dâm, sử dụng trái phép chất ma túy ngày càng diễn biến rất phức tạp.

***

Tôi chạy xe thật chậm trên bờ đê Châu Thành để bám theo hai người về khu cảng A Lâu. Quả thực, mới gần 20 năm mà nơi đây đã thay da đổi thịt khiến tôi mãi mới nhận ra.

Bây giờ, nơi đây không còn là "miền đất hứa" cho những kẻ trốn truy nã. Công tác nắm hộ, nắm người và quản lý nhân hộ khẩu của công an địa phương rất chặt chẽ. Bờ đê Châu Thành được đầu tư kè đá với xi măng cát rất kiên cố, mặt đê được mở rộng và trải nhựa phẳng lì. Những căn nhà tạm, quán cóc đã nhường chỗ cho khách sạn, nhà nghỉ, nhà hàng có kiến trúc thời thượng.

Hai người nọ cho xe máy giảm tốc độ và dừng trước một cái cổng làm bằng inox, vòm cổng có giàn hoa giấy đỏ rực. Tôi cho xe đi chậm lại rồi đỗ nép vào gốc cây dừa cạn bên đường. Lục lại trí nhớ, tôi hình dung ra lô đất này 18 năm về trước là đất ở của gia đình Lê Văn Đoàn - đối tượng bị chúng tôi bắt về tội mua bán trái phép chất ma túy. Người đàn ông xuống xe, giao xe cho cô gái ngồi sau giữ rồi móc túi quần lấy chùm chìa khóa để mở cổng. Lúc này anh ta bỏ mũ bảo hiểm khỏi đầu và nhìn về phía tôi. Người này có nét hao hao giống Lê Văn Đoàn, chỉ khác là nom anh ta bảnh bao, béo khỏe hơn. Tôi đang cố nhớ lại thì anh ta cười và nói:

- Em chào sếp, mời sếp vào nhà em chơi ạ.

Định thần một lát thì tôi khẳng định anh ta chính là Lê Văn Đoàn. Tôi trả lời:

- Tớ nghỉ hưu rồi, gọi là anh thôi, sếp gì nữa.

Nhà Lê Văn Đoàn không bề thế, nhưng gọn gàng sạch sẽ. Đoàn mời tôi vào phòng khách rồi vào buồng bê ra một bình rượu ngâm thảo dược. Anh ta rót rượu vào hai chén rồi xởi lởi nói:

- Chắc giờ anh nhận ra em rồi nhỉ? Em thì nhận ra anh ngay từ khi anh vào quán phở Tâm Bình.

Ngừng một lát, Đoàn nói tiếp:

- Gia đình em được như hôm nay, em không bao giờ quên ơn anh ạ.

- Ơn huệ gì, chuyện cũ qua rồi, đừng nhắc lại nữa.

Lê Văn Đoàn hai tay bê chén rượu lên mời tôi. Tôi nhận. Đoàn nói:

- Em mời anh!

Tôi chạm chén rượu của mình vào chén của Đoàn: "Cậu thông cảm, lát tớ còn phải lái xe". Đoàn cười "Vâng ạ", rồi ngửa cổ uống một hơi hết.

Thú thực, nếu không gặp Đoàn hôm nay thì tôi cũng chẳng nhớ câu chuyện đã xảy ra với gia đình cậu ấy 18 năm về trước, bởi mấy chục năm công tác, hàng trăm vụ án lớn nhỏ đã qua tay tôi, thế nên để nhớ một đối tượng cụ thể, thì phải gặp trực tiếp người trong cuộc và nghe họ gợi ý về vụ án ấy, tôi mới có thể nhớ ra. Với tôi, cảnh sát là một nghề. Mỗi nghề có chức năng, nhiệm vụ và chuyên môn khác nhau. Nghề bác sĩ chẳng hạn, một đời hành nghề, bác sĩ có thể tham gia hàng trăm ca phẫu thuật, nếu ai đó đột xuất hỏi "Bạn còn nhớ vết sẹo của tôi do bạn mổ 20 năm về trước không?", chắc là rất khó nhớ ra. Nghề điều tra tội phạm cũng vậy, nếu ai cả đời tham gia đấu tranh chuyên án, thì chí ít cũng phải thụ lý vài chục chuyên án lớn nhỏ. Mỗi chuyên án có thể làm rõ vài chục vụ án, mỗi vụ án thường là một đối tượng trở lên gây ra. Lê Văn Đoàn chỉ là một trong số hàng trăm đối tượng trong các vụ án mà tôi từng tham gia. Thời gian đã quá lâu, nếu là trường hợp khác, thì để nhớ ra ngay cũng khó. Nhưng trường hợp Lê Văn Đoàn, tôi lại nhớ ra ngay, bởi vụ án này đã để lại cho tôi một kỷ niệm khó quên.

***

... Hôm ấy, sau khi thu giữ và niêm phong tang vật, đồng chí đội phó đọc biên bản bắt người trong trường hợp phạm tội quả tang rồi tiến hành áp giải những đối tượng bị bắt ra xe để đưa về nhà tạm giữ của Công an tỉnh.

11 giờ 25 phút, trưa hè oi bức như vậy mà người dân đến xem bắt ma túy đông kín. Bỗng tôi thấy một cháu bé lách đám đông từ cổng vào sân nhà Lê Văn Đoàn, bé nhảy chân sáo, hình như bé đang ấp ủ một niềm vui. Bé chừng 8 tuổi. Nắng nóng làm má bé ửng hồng. Vai bé đeo ba lô, một tay bé giữ quai ba lô, tay còn lại cầm một mảnh giấy (sau đó tôi biết mảnh giấy ấy là phiếu Hoa Học Tốt). Có lẽ bé đang rất vui và tự hào vì hôm nay được cô giáo thưởng Hoa Học Tốt. Bé cầm sẵn phiếu trên tay để khoe với bố mình (đấy là tôi đoán vậy, bởi con gái của tôi mỗi khi được cô giáo khen cũng hay cầm phiếu sẵn ra tay để về khoe với tôi như thế).

Bỗng cô bé khựng lại, gương mặt biến sắc khi thấy hai chú công an dẫn bố của bé từ trong nhà ra sân, hai tay bố bị khóa bằng còng số 8. Chiếc phiếu Hoa Học Tốt từ từ rời khỏi tay bé rồi chao nghiêng rơi tự do xuống đất. Cô bé hốt hoảng chạy vào ôm chân bố, mặt tái nhợt, ngây ngô hỏi: "Bố! Ai khóa bố thế này?" rồi khóc òa lên. Tôi thấy Lê Văn Đoàn không nói được lời nào, hai hàng nước mắt của cậu ta lăn dài trên má.

Cô bé nhìn mọi người, nhìn các chú công an và nhìn xung quanh. Ánh mắt cô bé nhìn sang tôi và cái nhìn cũng khựng lại ở đó. Hình như trực giác của bé nhận biết được tôi là người chỉ huy ở nơi này. Cô bé rời bố, chạy đến trước mặt tôi, rồi bỗng quỳ hai gối xuống mặt sân xi măng, hai tay ôm ngực và ngước đôi mắt đầm đìa nước mắt lên nhìn tôi. Vừa khóc bé vừa nói: "Bác ơi! Cởi khóa cho bố con đi, hu hu hu...".

Tôi vốn không phải là người dễ mềm lòng. Nhưng chứng kiến từ lúc cô bé vui nhảy chân sáo về nhà, rồi tận mắt thấy cảnh bé òa khóc khi thấy hai tay của bố bị còng... thì tim tôi đã thắt lại rồi.

Tôi không thể giữ sự uy nghiêm trong khi thi hành công vụ được nữa, tôi quyết định cúi xuống nâng bé đứng dậy khi thấy hai đầu gối trần của cô bé quỳ xuống mặt sân xi măng giữa trưa hè oi ả. Rõ ràng khuôn mặt bé đang đầm đìa nước mắt và hiện hữu trước mắt tôi, ấy thế mà cái nhìn của tôi lại vượt qua hình ảnh hiện hữu ấy, tôi thấy trong sâu thẳm cái nhìn của bé có một lời thỉnh cầu rất người, rất nghiêm túc: "Bác! Hãy mở khóa cho bố con đi... huhu".

Tôi ôn tồn nói nhỏ với cô bé: "Cháu đứng dậy đi, nín đi nào, bố cháu chỉ đi ít ngày rồi bố cháu sẽ về". Sau khi an ủi cháu bé, tôi cũng đề nghị đồng chí trưởng thôn cùng ông bà nội chăm nom cháu những ngày Lê Văn Đoàn vắng nhà.

Buổi trưa hôm ấy, tôi bỏ cơm, về phòng làm việc đóng hết các cửa, rồi gài chốt phía trong, ấy thế mà đôi mắt của cô bé vẫn tìm đến tôi, đôi mắt ngây thơ ấy lại nhìn tôi nghiêm túc như lúc thỉnh cầu buổi trưa nay vậy, hình như đôi mắt ấy cố ý xác thực điều tôi hứa: "Có phải bố cháu chỉ đi ít ngày không?". Khổ, tình huống ấy, nói thật là tôi nói đại để dỗ bé. Lê Văn Đoàn phạm tội mua bán trái phép chất ma túy, sao vài ngày mà thả được chứ.

Tôi cảm thấy day dứt vô cùng. Câu nói của tôi chính là câu nói của người lớn lừa trẻ con. Mình là công an, công an là con em của Nhân dân, vì Nhân dân mà phục vụ. Lời nói của công an là lời cam kết của pháp luật. Tôi tự vấn: "Sao mình lại nói bừa như vậy? Như vậy là lừa cháu bé còn gì, làm thế nào để giữ lời hứa với cháu đây?"... Tôi vò đầu bứt tai, tự trách mình.

***

Đầu giờ chiều, tôi trích xuất Lê Văn Đoàn ra hỏi cung. Tôi giải thích:

- Trước hết thống nhất với cậu thế này, cậu có tội với pháp luật, không có tội với tôi. Hành vi phạm tội của cậu, tôi không bắt, thì đồng chí khác cũng bắt. Vì vậy buổi làm việc chiều nay, tôi yêu cầu cậu trả lời một số câu hỏi sau...

Lê Văn Đoàn thành khẩn trả lời tất cả những câu hỏi của tôi.

Cuối giờ chiều, tôi báo cáo kết quả lấy lời khai của Đoàn với đồng chí Phó Giám đốc Công an tỉnh, nghe xong, đồng chí Phó Giám đốc hỏi:

- Cậu đề xuất gì không?

Cô bé ngày xưa giờ đã trưởng thành. Cô chạy từ phòng trong ra nắm tay tôi lắc đi lắc lại và vui vẻ nói: “Lâu lắm rồi, hôm nay con mới gặp lại bác, khi nào rảnh, bác lại xuống đây ăn với gia đình con bữa cơm, bác nhé!”.

Tôi trả lời:

- Thưa thủ trưởng, em đề xuất thế này. Vợ của Lê Văn Đoàn hiện đang lao động ở nước ngoài. Cậu ấy một mình nuôi con nhỏ. Đoàn là lao động chính của gia đình. Cậu ấy đã hoàn thành nghĩa vụ quân sự trong cuộc chiến tranh biên giới năm 1979. Đoàn chỉ là người nghiện thuần túy, việc cậu ấy bán hê-rô-in cho con nghiện là do cậu ấy không có tiền để mua hê-rô-in, nên nhận giao thuê cho đối tượng mua bán ma túy khác. Mỗi một ngày giao hàng thuê như vậy, chủ hàng cho Đoàn một liều để cậu ấy hít. Đoàn chưa có tiền án và tiền sự, phạm tội lần đầu, số lượng hê-rô-in thu giữ ở hiện trường rất ít. Bố đẻ của cậu ấy là thương binh chống Mỹ, thuộc diện gia đình có công. Con gái của cậu ấy mới 8 tuổi vẫn cần người chăm sóc. Mặt khác, chiều nay cậu ấy thành khẩn khai báo và tích cực hợp tác điều tra.

Phó Giám đốc hỏi:

- Tóm lại đồng chí đề xuất gì?

- Dạ, em đề nghị khởi tố vụ án, khởi tố bị can và ra lệnh tạm giam 2 tháng đối với Đoàn để bảo đảm thượng tôn pháp luật ạ.

Đồng chí Phó Giám đốc gật đầu và ký lệnh.

Ngay sau đó, tôi cũng có ý kiến với lãnh đạo UBND phường nơi Đoàn cư trú để các đồng chí ấy phối hợp với bố đẻ của Đoàn làm thủ tục xin bảo lãnh cho cậu ta về tại ngoại.

Sau 10 ngày tạm giam, Lê Văn Đoàn được cho tại ngoại.

***

Đang miên man theo dòng hồi tưởng thì Lê Văn Đoàn nói: - Anh, bố con em biết ơn anh nhiều lắm.

Cậu ấy lại vớ bình rượu trên bàn rót vào chén.

- Anh biết không, sau khi về tại ngoại, em cai "chay" 7 ngày mới cắt cơn và phải gần 6 tháng em mới hết nhớ hê-rô-in. Tòa xử em 24 tháng nhưng cho hưởng án treo. Biết tin em cai được ma túy, vợ em liền về nước. Hai vợ chồng làm lại cái nhà, rồi đầu tư kinh doanh hàng khô ở chợ. Con nhỏ nhà em thi vào Đại học Thương mại, nay đã ra trường được mấy năm rồi.

Trò chuyện một lúc, tôi xin phép Đoàn ra về.

Cô bé ngày xưa giờ đã trưởng thành. Cô chạy từ phòng trong ra nắm tay tôi lắc đi lắc lại và vui vẻ nói:

- Lâu lắm rồi, hôm nay con mới gặp lại bác, khi nào rảnh, bác xuống đây ăn với gia đình con bữa cơm, bác nhé!

Tôi mỉm cười: Ừm...

Những sợi nắng đầu ngày vương trên mặt cô bé, làm đôi gò má bừng sáng như hôm nào tôi gặp bé nhảy chân sáo về nhà.

Lê Văn Đoàn tựa vai vào thành cửa nhìn hai bác cháu nắm tay nhau rồi nở nụ cười đầy nắng.