Nước đang trở thành tài sản chiến lược toàn cầu

Đập thủy điện Đại Phục Hưng ở vùng Benishangul-Gumuz, Ethiopia. Ảnh tư liệu, minh họa: THX/TTXVN

Theo phóng viên TTXVN tại Trung Đông, trong bài phân tích công bố ngày 23/5, chiến lược gia tài chính quốc tế Amro Zakaria, đồng sáng lập Kyoto Network và Madarik Ventures, cho rằng nếu dầu mỏ từng là nguồn tài nguyên quyết định cục diện địa chính trị toàn cầu trong thế kỷ XX thì nước đang nổi lên như nguồn tài nguyên chiến lược có khả năng định hình trật tự kinh tế, công nghệ và an ninh của thế kỷ XXI.

Phân tích cho thấy các ngành công nghệ cao hiện đang làm gia tăng mạnh nhu cầu nước trên toàn cầu. Một nhà máy sản xuất chip bán dẫn có thể sử dụng khoảng 37,8 triệu lít nước siêu tinh khiết mỗi ngày, tương đương nhu cầu của khoảng 33.000 hộ gia đình Mỹ. Tập đoàn TSMC được cho là đã sử dụng khoảng 101 triệu m3 nước trong năm 2023 và nhu cầu nước phục vụ ngành chip toàn cầu có thể tăng gấp đôi vào năm 2035.

Ngoài ra, các trung tâm dữ liệu AI và điện toán đám mây cũng tiêu thụ lượng nước ngày càng lớn. Theo ước tính, các trung tâm dữ liệu toàn cầu đã sử dụng khoảng 560 tỷ lít nước trong năm 2024 và có thể tăng lên 1.200 tỷ lít vào năm 2030.

Trong khi đó, nông nghiệp hiện vẫn chiếm khoảng 70% tổng lượng nước khai thác toàn cầu.

Theo Liên hợp quốc (LHQ), nhu cầu nước ngọt toàn cầu có thể vượt nguồn cung khoảng 40% vào năm 2030. Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) dự báo Trung Đông và Bắc Phi sẽ đối mặt tình trạng “căng thẳng nước cực cao” vào năm 2050. Nước hiện không còn đơn thuần là một chi phí đầu vào của nền kinh tế mà đang trở thành “giấy phép tăng trưởng” khi khả năng tiếp cận nguồn nước sẽ quyết định việc các ngành công nghiệp, đô thị và nền kinh tế có thể tiếp tục phát triển hay không.

Khác với dầu mỏ, vàng hay lúa mì, nước trước đây chưa từng hình thành một thị trường toàn cầu với giá cả minh bạch và các hợp đồng giao dịch rõ ràng. Tuy nhiên, điều này đang thay đổi nhanh chóng. Theo dự báo, quy mô thị trường dịch vụ nước và xử lý nước thải toàn cầu có thể vượt 1.000 tỷ USD vào năm 2033. Giá trị hiện không chỉ nằm ở nguồn nước mà còn bao gồm quyền khai thác nước, hạ tầng, công nghệ, dịch vụ tiện ích và các công cụ tài chính liên quan.

Australia hiện vận hành thị trường nước phát triển nhất thế giới tại lưu vực Murray-Darling, với doanh thu giao dịch hằng năm khoảng 2,86 tỷ USD và tổng giá trị quyền sử dụng nước gần 21,5 tỷ USD vào năm 2024. Tại miền Tây nước Mỹ, nước phục vụ nông nghiệp từ lâu chỉ có giá khoảng 20 USD/acre-foot (khoảng 1.233 m3), trong khi khách hàng đô thị và công nghiệp sẵn sàng trả từ 700 - 2.500 USD cho cùng lượng nước. Một dự án gần Grand Canyon thậm chí được cho là chấp nhận mức giá lên tới 20.000 USD.

Theo phân tích, một acre-foot nước sử dụng trong sản xuất chip tại bang California có thể tạo ra gần 980.000 USD doanh thu cho nền kinh tế bang, trong khi nếu dùng để trồng bông hoặc cỏ linh lăng chỉ tạo ra khoảng 60 USD. Điều này khiến quyền sử dụng nước ngày càng mang đặc tính giống như “quyền phát triển đô thị”, có thể giao dịch, thế chấp và tài chính hóa.

Song song với đó, đầu tư hạ tầng nước cũng tăng mạnh. Các nước Vùng Vịnh dự kiến đầu tư khoảng 76 tỷ USD vào lĩnh vực nước, trong khi công suất khử mặn tại khu vực này có thể tăng thêm 37% trong vòng 5 năm tới. Tổng chi tiêu công - tư liên quan lĩnh vực nước tại Vùng Vịnh có thể đạt khoảng 100 tỷ USD, trong đó riêng lĩnh vực khử mặn chiếm khoảng 32 tỷ USD vào năm 2027. Tại Mỹ, khoảng cách đầu tư hạ tầng nước trong hai thập niên tới được ước tính lên tới 744 tỷ USD.

Ngoài hạ tầng, các công nghệ tái sử dụng nước, màng lọc, tưới chính xác, các quỹ đầu tư tiện ích nước, chỉ số nước, hợp đồng tương lai và tài sản số hóa liên quan tới nước cũng đang phát triển nhanh, cho phép giới đầu tư tiếp cận lĩnh vực nước mà không cần trực tiếp sở hữu hạ tầng vật lý.

Nhiều quốc gia hiện đã bắt đầu xem nước như một tài sản chiến lược cấp quốc gia. Trung Quốc tăng mạnh đầu tư tái chế nước và mua đất nông nghiệp ở nước ngoài nhằm “nhập khẩu nước ảo” thông qua lương thực. Trung Đông tập trung phát triển hạ tầng khử mặn và hiện chiếm gần một nửa công suất khử mặn toàn cầu.

Trong khi đó, Israel nổi lên như một trung tâm công nghệ nước với ngành xuất khẩu công nghệ nước trị giá khoảng 2 tỷ USD mỗi năm. Singapore xây dựng nền kinh tế tuần hoàn nước khép kín thông qua chương trình NEWater.

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), tình trạng khan hiếm nước có thể khiến GDP khu vực Trung Đông và Bắc Phi giảm từ 6 - 14% vào năm 2050. Ngoài nông nghiệp, thiếu nước còn ảnh hưởng trực tiếp tới năng lượng, khai khoáng, lọc hóa dầu, sản xuất chip và các trung tâm dữ liệu AI.

Giới chuyên gia cảnh báo việc tài chính hóa nước tiềm ẩn nhiều rủi ro như đầu cơ, tập trung quyền sở hữu và làm gia tăng bất bình đẳng trong tiếp cận nguồn nước, đặc biệt trong các giai đoạn hạn hán. Dù vậy, xu thế coi nước là tài sản chiến lược toàn cầu gần như không thể đảo ngược. Thách thức hiện nay không còn là lựa chọn giữa thị trường và đạo đức, mà là việc các quốc gia có thể xây dựng được cơ chế quản lý phù hợp trước khi tình trạng khan hiếm nước trở nên nghiêm trọng hơn.