Nuôi ngựa bạch - Mô hình phát triển kinh tế vùng cao Tổng Cọt

Người “mở đường” ở Kéo Sỹ

Con đường dẫn vào xóm Kéo Sỹ, xã Tổng Cọt quanh co vắt qua những sườn núi đá dựng đứng. Kéo Sỹ có 105 hộ, đa phần là dân tộc Nùng. Ở nơi mà “nhìn thấy nhau thì gần, đi đến nhau thì xa” ấy, ông Trương Quốc Khánh được người dân ví như một “thủ lĩnh” trong việc đưa con ngựa bạch về xóm.

Chúng tôi đến thăm nhà ông Khánh vào một buổi chiều muộn, khi sương mù bắt đầu giăng trên đỉnh núi. Tiếng ngựa hí từ khu chuồng trại kiên cố phá tan sự tĩnh lặng của núi rừng. Ông Khánh đang thoăn thoắt thái cỏ voi cho đàn ngựa, chia sẻ: Năm 2015, tôi là một trong những người đầu tiên “liều mình” đưa giống ngựa bạch về nuôi. Lúc ấy, cả xóm ai cũng bảo tôi gàn. Đất này người còn khó sống, nuôi con vật quý thế này liệu có trụ nổi?. Ông Khánh nhận thấy khí hậu Tổng Cọt tuy khắc nghiệt, mùa đông rét thấu xương nhưng lại có những bãi chăn thả tự nhiên rộng lớn. Ngựa bạch vốn dĩ là loài có sức đề kháng phi thường, chịu rét tốt hơn trâu, bò. Mùa đông trên này cây cỏ khô héo, trâu, bò dễ bị cước chân, nhưng ngựa bạch vẫn phát triển tốt.

Thời điểm cao nhất, đàn ngựa của ông Khánh lên tới 15 con. Ban ngày, ông thả chúng trên bãi cỏ gần nhà để chúng tự do vận động cho săn chắc thịt. Chiều tối đưa đàn ngựa về chuồng. Lúc này, ông mới bổ sung thêm thức ăn tinh.

Kinh nghiệm gần 10 năm nuôi ngựa bạch, ông Khánh nắm rõ từng tập tính của loài vật này. Ngựa bạch ít bệnh vặt, nhưng sợ nhất là bệnh cúm ngựa. Khi mắc bệnh này, ngựa sốt cao, chảy nước dãi, kén ăn và nằm li bì. "Bệnh do virus nên lây rất nhanh. Người Mông, người Nùng có cách chữa truyền thống là châm cứu, kết hợp với vệ sinh chuồng trại, tắm rửa thường xuyên cho ngựa sẽ nhanh khỏi", ông Khánh chia sẻ.

Để chủ động nguồn thức ăn cho đàn ngựa, ông Khánh đầu tư 100 triệu đồng xây chuồng trại kiên cố và mua máy thái cỏ. Cỏ voi được ông mang về cắt nhỏ, trộn với cám và nước sạch. Mùa đông ở Tổng Cọt cỏ chết hết, nhà nào cũng phải dự trữ thân cây ngô, cỏ khô. Ngựa bạch ăn tạp nên nuôi không sợ đói. Hiện tại, ông duy trì nuôi 9 con ngựa bạch chất lượng cao. Với giá bán khoảng 200 nghìn đồng/kg thịt hơi, mỗi năm ông chỉ cần xuất bán 2 - 3 con là đã có thu nhập hàng trăm triệu đồng, một món tiền không nhỏ đối với nông dân vùng cao.

Từ hộ cận nghèo đến ông chủ trại ngựa

Gia đình anh Sầm Văn Lân là hộ điển hình giảm nghèo từ mô hình chăn nuôi ngựa bạch. Trước đây, gia đình anh thuộc hộ cận nghèo của xã. Năm 2020, nhận thấy phong trào nuôi ngựa bạch trong xã bắt đầu nhen nhóm, anh mạnh dạn vay 78 triệu đồng từ Ngân hàng Chính sách xã hội. Cùng số vốn tích góp ít ỏi, anh đầu tư xây dựng chuồng trại. Từ đồng vốn ưu đãi, mua 3 con ngựa sinh sản trị giá 50 triệu đồng. Sau gần 5 năm, từ một con ngựa giống ban đầu, đàn ngựa của anh Lân đã nhân lên 10 con, trong đó có 8 con là ngựa bạch thuần chủng. Năm 2021, anh bán 2 con thu gần 100 triệu đồng. Năm 2025 gia đình đã thoát nghèo.

Ông Lưu Văn Hái, xóm Kéo Sỹ, xã Tổng Cọt thoát nghèo từ nuôi ngựa bạch.

Ở Tổng Cọt, nói đến kỹ thuật nuôi ngựa sinh sản và chữa bệnh cho ngựa, không ai không nể phục ông Lưu Văn Hái. Hiện ông Hái sở hữu đàn ngựa gồm 9 con ngựa bạch và 1 con ngựa đực giống đã nuôi 7 năm. Con ngựa đực giống thân hình vạm vỡ, lông mượt như nhung, có người trả 70 triệu đồng ông cũng không bán. Mỗi lần cho ngựa đực phối giống thu 500 nghìn đồng. Ông Hái không chỉ là một người chăn nuôi giỏi mà còn là một “bác sĩ” thú y “mát tay” chữa trị các bệnh của ngựa.

Ông Hái cho biết: Ngựa bạch sức đề kháng tốt, ít dịch bệnh hơn trâu, bò nhưng thường gặp các hội chứng về tiêu hóa, điển hình nhất là đau bụng. Khi thấy con ngựa cào bới đất, đi lại bồn chồn, lăn lộn hoặc đang đứng mà nằm vật ra là phải kiểm tra ngay. Theo ông Hái, nguyên nhân chủ yếu là do thức ăn nấm mốc, ôi thiu hoặc ăn phải cỏ còn tồn dư thuốc bảo vệ thực vật. Ngựa bị đau bụng rất dễ dẫn đến vỡ ruột, lồng ruột, xoắn ruột, thậm chí là chết. Khi ngựa đau bụng, tuyệt đối không được để ngựa nằm hay giãy đạp. Phải giữ cho ngựa đứng yên, dắt đi lại nhẹ nhàng, nếu để nó lăn lộn là xoắn ruột ngay. Sau đó phải tìm cách tháo nguồn thức ăn trong ruột ra càng nhanh càng tốt. Những kiến thức thực tế của ông Hái đã cứu sống nhiều con ngựa trong xóm, giúp bà con bảo toàn được tài sản.

Sức lan tỏa từ những “thủ lĩnh”

Phong trào nuôi ngựa bạch ở xã Tổng Cọt phát triển, đem lại giá trị kinh tế cao. Ở xóm Kéo Sỹ, ông Sầm Văn Róng, Bí thư Chi bộ kiêm Tổ trưởng Tổ tiết kiệm và vay vốn được ví như “thủ lĩnh” của phong trào. Năm 2018, ông Róng bắt đầu nuôi 3 con ngựa bạch. Chỉ sau 5 tháng nuôi vỗ béo, ông bán một con được hơn 25 triệu đồng. Thấy hiệu quả, ông phát triển đàn lên 6 con ngựa sinh sản.

Từ thành công, ông Róng cùng anh Lý Văn Anh (khi đó là Bí thư Đoàn xã Tổng Cọt) phát động phong trào thanh niên lập nghiệp bằng nuôi ngựa bạch. Năm 2019, Đoàn Thanh niên xóm Kéo Sỹ tuyên truyền, vận động 14 hộ thanh niên nuôi 42 con ngựa. Lúc đầu khó khăn, thanh niên ít vốn, chưa có kinh nghiệm nhưng chúng tôi động viên nhau, người biết chỉ cho người chưa biết. Giờ thì thành phong trào lớn rồi. Ông Róng cho biết.

Với vai trò là Tổ trưởng Tổ vay vốn, ông Róng kết nối 50 hộ dân trong xóm tiếp cận nguồn vốn ưu đãi của Ngân hàng Chính sách xã hội với tổng dư nợ 5 tỷ 575 triệu đồng. Dòng vốn này phần lớn đều đầu tư xây dựng chuồng trại kiên cố nuôi ngựa bạch. Xóm Kéo Sỹ giờ thoát nghèo gần hết. Năm 2025, xóm có thêm 45 hộ vay vốn để phát triển đàn ngựa. Hộ ít 3 - 4 con, hộ nhiều 10 con. Tổng đàn ngựa của xóm có 260 con.

Chủ tịch UBND xã Tổng Cọt Dương Văn Thịnh khẳng định: Chúng tôi xác định nuôi ngựa bạch là mũi nhọn đột phá để khai thác tiềm năng vùng cao. Cả xã hiện có 1.378 con ngựa, trong đó có 425 con ngựa bạch, tập trung nhiều ở các xóm: Kéo Sỹ, Ngườm Luông, Lũng Giỏng, Lũng Túm. Ngựa bạch không chỉ là vật nuôi lấy thịt hay sức kéo mà còn là dược liệu, cao ngựa bạch là vị thuốc quý, tốt cho sức khỏe; phổi ngựa bạch dùng chữa ho, viêm họng, giá trị của nó nằm ở đó.

Hoàng Ngơi