Nút thắt vô hình trên hành trình hạ nhiệt lãi suất

Làn sóng điều chỉnh lãi suất đang lan rộng trên toàn hệ thống khi Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho biết đến nay, 46/46 ngân hàng thương mại đã đồng thuận giảm ít nhất 0,5 điểm phần trăm lãi suất huy động kỳ hạn từ 6 tháng trở lên.

Mức giảm phổ biến ở nhóm ngân hàng thương mại nhà nước và khối nhà băng vốn ngoại là 0,5%/năm, trong khi nhóm cổ phần tư nhân mạnh tay hạ từ 0,5 đến 0,7%/năm. Nhờ động thái này, lãi suất bình quân của các món tiền gửi mới vào cuối tháng 10 đã lùi thêm 0,4%/năm so với thời điểm giữa tháng.

Khách hàng giao dịch tại một chi nhánh của SeABank.

Động thái thu hẹp chi phí đầu vào nhanh chóng tạo tiền đề kéo hạ giá vốn đầu ra. NHNN ghi nhận lãi suất bình quân cho các khoản vay mới hạ từ 0,2 đến 0,5%/năm so với đầu tháng 10. Hơn 20 nhà băng cũng chủ động tung các gói tín dụng trợ lực với mức giảm biên độ lãi suất từ 1,5 đến 2%/năm.

Tuy nhiên, dù biểu niêm yết đi xuống, cuộc đua gom tiền gửi thực chất vẫn âm ỉ. Thông qua các gói ưu đãi cộng biên độ, lãi suất thực nhận của người gửi tiền ở một số kỳ hạn thực tế vẫn cao hơn biểu công bố tới 2,9 điểm phần trăm.

Nhìn nhận về hiện tượng này, Trung tâm Phân tích và Tư vấn đầu tư SSI  (SSI Research) đánh giá áp lực lớn nhất khiến lãi suất khó hạ sâu không nằm ở câu chuyện lạm phát, mà xuất phát từ bài toán chi phí vốn cùng sự lệch pha giữa tốc độ bơm vốn và hút vốn. Với việc tăng trưởng tín dụng đạt 12,6% từ đầu năm, vượt xa tốc độ tích lũy tiền gửi của toàn ngành, các nhà băng đang chịu áp lực thanh khoản rất lớn, nhất là vào chu kỳ giải ngân cao điểm cuối năm.

Áp lực này càng trở nên nặng nề hơn khi chất lượng tài sản của hệ thống có dấu hiệu suy giảm. Chia sẻ tại tọa đàm bàn về dư địa hạ lãi suất để trợ lực tăng trưởng hai con số tổ chức chiều 9/11, TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách vĩ mô thuộc Đại học VinUni, chỉ rõ lãi suất cho vay được cấu thành từ chi phí vốn, chi phí vận hành, chi phí rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng.

Trong bối cảnh ngân hàng đã ráo riết ứng dụng trí tuệ nhân tạo và số hóa để ghìm chi phí quản lý, thì rủi ro tín dụng lại trở thành biến số đẩy giá vốn lên cao. Minh chứng là khi một khoản nợ nhảy từ nhóm 2 sang nhóm 3, tỷ lệ trích lập dự phòng phải tăng vọt từ 5% lên 20%, thậm chí đội lên mức 50% nếu chuyển biến xấu sang nợ nhóm 4.

Đồng quan điểm, ông Trần Trung Dũng, Chủ tịch Hội đồng thành viên VAMC kiêm Chủ nhiệm Câu lạc bộ Xử lý nợ thuộc Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA), nhận định nợ xấu đang gián tiếp buộc các khách hàng tốt phải gánh thêm chi phí. Điển hình như khi ngân hàng huy động 5.000 tỷ đồng mà có 1.000 tỷ đồng rơi vào nợ xấu, khoản vốn đọng này mất khả năng sinh lời nhưng ngân hàng vẫn phải trả lãi huy động đều đặn mỗi ngày.

Toàn bộ gánh nặng tài chính dồn lên 4.000 tỷ đồng vốn vay còn lại, bóp nghẹt biên lãi thuần (NIM) và triệt tiêu dư địa giảm lãi suất. Đáng lo ngại hơn, năng lực xử lý tồn đọng hiện nay chưa theo kịp thực tế khi vừa xử lý được một tỷ đồng nợ xấu thì thị trường đã phát sinh thêm nhiều tỷ đồng nợ xấu mới.

Đứng ở vị trí cầu nối chính sách, ông Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký VNBA, cho rằng lãi suất về bản chất chính là mức giá phản ánh quy luật cung cầu vốn trên thị trường. Bài toán khó nhất hiện nay nằm ở xung đột lợi ích giữa người gửi tiền cần sinh lời cao, doanh nghiệp mong tiếp cận vốn rẻ và ngân hàng thương mại phải duy trì an toàn thanh khoản lẫn biên lợi nhuận tối thiểu.

Dẫu vậy, ông Đào Minh Tú nhấn mạnh định hướng kéo giảm mặt bằng lãi suất của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước là hoàn toàn cấp bách và đúng hướng để tiếp sức cho doanh nghiệp mở rộng đầu tư. Dù việc rót vốn cần độ trễ thời gian chứ không thể lập tức chuyển hóa thành GDP trong một đến hai tháng, đây vẫn là điều kiện tiên quyết cho lộ trình tăng trưởng hai con số của cả giai đoạn.

Mặt khác, đại diện VNBA cũng phát đi cảnh báo về hệ lụy nếu tiếp tục neo lãi suất cho vay ở mức cao. Mức giá vốn quá đắt đỏ sẽ dẫn tới rủi ro đạo đức, bởi chỉ những doanh nghiệp đang rơi vào bước đường cùng mới nhắm mắt chấp nhận vay bằng mọi giá, biến những khoản giải ngân này thành rủi ro trực tiếp cho hệ thống ngay từ khâu thẩm định. Vì vậy, thay vì tìm cách ghìm lãi suất một chiều, việc gỡ nút thắt nợ xấu và hài hòa lợi ích giữa các bên mới là chìa khóa để dòng vốn thực sự lưu thông bền vững.