Ông Trump gây sức ép với Ukraine, châu Âu lo ngại nguy cơ rạn nứt liên minh

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Ảnh: AFP

Phản ứng của Kiev và châu Âu

Ngày 10-10, Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai cho rằng đã đến lúc Ukraine cần một nhà lãnh đạo mới, cáo buộc Tổng thống Volodymyr Zelensky nhiều lần bỏ lỡ cơ hội đạt được thỏa thuận chấm dứt xung đột với Nga. Phát biểu tại Nhà Trắng, ông Trump đề nghị Ukraine tìm kiếm một nhà lãnh đạo có khả năng đạt thỏa thuận với Moscow, đồng thời cho rằng cuộc chiến lẽ ra không nên xảy ra. Nhà lãnh đạo Mỹ cũng chỉ trích các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga, cho rằng những hoạt động này góp phần đẩy giá nhiên liệu tăng cao, gây ảnh hưởng đến người tiêu dùng Mỹ.

Tuyên bố trên lập tức thu hút phản ứng từ Kiev và các nước châu Âu. Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha khẳng định quyền lựa chọn người lãnh đạo đất nước thuộc về nhân dân Ukraine, đặc biệt trong bối cảnh quốc gia này đang ở trong tình trạng chiến tranh. Ông cho rằng những lời chỉ trích từ bên ngoài không làm thay đổi thực tế rằng Tổng thống Zelensky đang nhận được sự ủng hộ của người dân.

Đáp lại lời kêu gọi của ông Trump, ngày 11-10, Tổng thống Zelensky tuyên bố sẵn sàng tổ chức bầu cử nếu Nga chấp thuận một lệnh ngừng bắn toàn diện trong 60 ngày. Ông nhấn mạnh việc tổ chức bầu cử giữa thời chiến gặp nhiều trở ngại về an ninh và pháp lý, đồng thời khẳng định người dân Ukraine mới là bên quyết định ai sẽ lãnh đạo đất nước. Theo quy định của Ukraine, bầu cử tổng thống chưa thể được tổ chức trong thời gian áp dụng thiết quân luật. Nhiệm kỳ của ông Zelensky kết thúc theo lịch trình vào tháng 5/2024, nhưng cuộc bầu cử dự kiến trước đó không diễn ra do xung đột kéo dài.

Phản ứng từ Moscow cho thấy Nga muốn tận dụng vấn đề bầu cử để gia tăng sức ép chính trị đối với Kiev. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cho rằng ông Zelensky cần đưa ra những quyết định khó khăn để chấm dứt chiến tranh, đồng thời nhận định nhà lãnh đạo Ukraine chưa thể hiện đầy đủ ý chí chính trị cần thiết. Đặc phái viên kinh tế Điện Kremlin Kirill Dmitriev cũng bày tỏ quan điểm rằng Ukraine cần một ban lãnh đạo tập trung vào hòa bình.

Trong khi đó, tỷ phú công nghệ Elon Musk công khai đồng tình với ông Trump, cho rằng đã đến lúc Ukraine có lãnh đạo mới. Tại Đức, Bộ trưởng Giáo dục Karin Prien chỉ trích động thái của Washington bằng bình luận cho rằng việc gây sức ép với Kiev vì lợi ích nhiên liệu là biểu hiện của sự phá sản về đạo đức.

Theo truyền thông Đức, các cố vấn thân cận của ông Zelensky bất ngờ trước những phát biểu mới nhất từ Nhà Trắng. Đáng lo ngại hơn, Kiev và một số thủ đô châu Âu quan ngại Washington có thể sử dụng hợp tác tình báo và các cơ chế cung cấp vũ khí làm đòn bẩy gây sức ép. Báo Financial Times dẫn các nguồn tin cho biết giới chức Mỹ đã cảnh báo Ukraine và một số nước châu Âu về khả năng đình chỉ chia sẻ thông tin tình báo, cũng như hạn chế cơ chế mua sắm vũ khí dành cho Kiev nếu các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng Nga tiếp diễn. Tuy nhiên, Nhà Trắng chưa xác nhận các thông tin này.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen khẳng định EU tiếp tục đoàn kết với Ukraine và ủng hộ ông Zelensky. Bà cho biết khối sẽ bổ sung kinh phí mua tên lửa, thiết bị bay không người lái, đồng thời xem xét nhu cầu tài chính của Kiev trong năm tới. Diễn biến này cho thấy châu Âu vẫn muốn duy trì hỗ trợ Ukraine trong bối cảnh quan hệ giữa Kiev và Washington xuất hiện những dấu hiệu căng thẳng.

Lệnh ngừng bắn năng lượng đối mặt nhiều trở ngại

Ngày 11-10, Tổng thống Trump thông báo Nga và Ukraine đã nhất trí lập tức ngừng tấn công các cơ sở năng lượng của nhau. Trên mạng xã hội Truth Social, ông kêu gọi hai bên tuân thủ thỏa thuận, song không công bố các điều khoản cụ thể hoặc cơ chế giám sát thực thi.

Tổng thống Zelensky tuyên bố Ukraine ủng hộ lệnh ngừng bắn và sẵn sàng thực hiện các chỉ thị liên quan. Tuy nhiên, ông cho biết Kiev vẫn chờ thông tin chi tiết từ phía Mỹ và yêu cầu Nga có hành động tương tự. Nhà lãnh đạo Ukraine cũng nhấn mạnh một thỏa thuận chỉ có ý nghĩa khi được thực hiện trên thực tế.

Những diễn biến ngay sau thông báo của ông Trump làm dấy lên nghi ngờ về khả năng thực thi. Theo ông Zelensky, các lực lượng Nga tiếp tục sử dụng thiết bị bay không người lái tấn công cơ sở năng lượng tại Kiev và nhà máy nhiệt điện CHP-5 ở Kharkov. Chính quyền Ukraine cũng thông báo tình trạng mất điện, mất nước tại một số khu vực sau các đợt tập kích. Kiev cho biết trong tuần trước đã xảy ra hơn 200 cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở phát điện và truyền tải điện, cùng 17 cuộc tấn công vào các cơ sở dầu khí. Những thiệt hại này làm gia tăng sức ép lên hệ thống năng lượng Ukraine trước mùa đông, thời điểm nhu cầu sưởi ấm và điện sinh hoạt tăng cao.

Về phía Mỹ, chính quyền ông Trump được cho là muốn ưu tiên chấm dứt các cuộc tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga, trong bối cảnh Washington tìm cách giảm giá nhiên liệu. Theo Axios, một quan chức Nhà Trắng cho biết nếu hai bên dừng tấn công nhà máy lọc dầu, các cuộc đàm phán có thể mở rộng sang việc bảo vệ nhà máy điện và lưới điện.

Tuy nhiên, phía Ukraine cho rằng cách tiếp cận này chưa cân bằng. Một quan chức Ukraine nói với Axios rằng nước này chỉ có một nhà máy lọc dầu, đã bị Nga tấn công nhiều lần và hiện không hoạt động đầy đủ, trong khi Nga sở hữu mạng lưới lọc dầu lớn hơn nhiều. Theo Kiev, ưu tiên cấp thiết là ngăn chặn các cuộc tấn công của Nga vào lưới điện và cơ sở phát điện của Ukraine.

Nga chưa đưa ra phản hồi rõ ràng về các điều khoản của lệnh ngừng bắn năng lượng do ông Trump công bố. Trong khi đó, các nước châu Âu tiếp tục thể hiện sự ủng hộ đối với Kiev, đồng thời nhấn mạnh cần duy trì sức ép đối với Moscow. Hai đặc phái viên của Tổng thống Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner cũng được cho là đã hoãn chuyến thăm Nga để làm rõ quan điểm của Ukraine và các nước châu Âu về đề xuất hòa bình. Diễn biến cho thấy Washington vẫn đang tìm cách thúc đẩy đàm phán, nhưng bất đồng về điều kiện ngừng bắn và các biện pháp gây sức ép chưa được giải quyết.

Trong bối cảnh đó, triển vọng chấm dứt xung đột vẫn phụ thuộc vào việc các bên có thể thống nhất những điều khoản cụ thể và cơ chế bảo đảm thực thi hay không. Lệnh ngừng bắn năng lượng có thể là bước đi ban đầu nhằm giảm thiệt hại cho dân thường, nhưng những cuộc tập kích tiếp diễn và căng thẳng chính trị giữa các đồng minh đang khiến tiến trình này trở nên khó khăn hơn.