Patriot trở thành 'lá chắn cuối cùng' của Ukraine trước mưa tên lửa Nga, vì sao?

Trong bối cảnh các cuộc tập kích quy mô lớn nhắm vào các đô thị và cơ sở hạ tầng trọng yếu ngày càng gia tăng. Tổ hợp phòng không Patriot do Mỹ sản xuất đã chuyển mình từ một biểu tượng viện trợ trở thành "tuyến phòng thủ cuối cùng" không thể thay thế.

Ảnh động hệ thống Patriot tiêu diệt mục tiêu trên không - Ảnh: Internet

Theo Army Recognition, dưới sự dẫn dắt của đại tá Vyacheslav Ageev, Lữ đoàn Tên lửa Phòng không số 6 “Kyivska” đã tạo nên bước ngoặt trong lịch sử tác chiến phòng không hiện đại. Là lực lượng đầu tiên của Ukraine tiếp nhận, huấn luyện và trực tiếp triển khai hệ thống Patriot trong điều kiện chiến tranh thực tế, đơn vị này đã phá vỡ niềm tin lâu nay về tính “bất khả xâm phạm” của tên lửa siêu thanh Kh-47M2 Kinzhal, biến thứ từng được coi là vũ khí răn đe tuyệt đối thành mục tiêu có thể bị đánh chặn.

Hơn 140 tên lửa đạn đạo bị bắn hạ không chỉ là một thành tích trên giấy tờ. Mỗi pha đánh chặn thành công đồng nghĩa với việc hàng nghìn dân thường được bảo vệ, cùng các hạ tầng sống còn như điện, nước và giao thông tránh khỏi sự tàn phá. Trong bối cảnh hệ thống phòng không Ukraine liên tục bị thử thách bởi những đợt tấn công dày đặc, đa hướng và phối hợp phức tạp, việc số ít tổ hợp Patriot vẫn duy trì được hiệu quả chiến đấu ổn định là điều hiếm có. Thành công đó không phải nhờ may mắn, mà là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa con người, chiến thuật và cách khai thác tối đa năng lực của hệ thống.

Chìa khóa của sự sống còn

Yếu tố cốt lõi giúp Patriot đứng vững trước hỏa lực Nga nằm ở thiết kế hệ thống mang tính phân tán cao. Một khẩu đội Patriot không phải là một khối tập trung dễ bị vô hiệu hóa, mà là một mạng lưới gồm radar đa năng AN/MPQ-65, trạm chỉ huy AN/MSQ-132 và nhiều bệ phóng M903 hoạt động phối hợp nhưng không phụ thuộc tuyệt đối vào nhau.

Hệ thống phòng thủ Patriot - Ảnh: Lockheed Martin

Điểm then chốt của cấu trúc này là khả năng giãn cách đội hình: các bệ phóng có thể triển khai cách radar và trạm chỉ huy tới khoảng 10km. Cách bố trí đó mang lại lợi thế chiến thuật kép. Trước hết, radar công suất lớn cho phép phát hiện sớm, theo dõi chính xác và dẫn bắn nhanh vào các mục tiêu tốc độ cao, kể cả tên lửa đạn đạo ở pha cuối. Đồng thời, việc tách rời các thành phần chính giúp giảm đáng kể nguy cơ bị tiêu diệt đồng loạt: nếu radar bị đối phương phát hiện và tấn công, các bệ phóng vẫn có thể tồn tại, và ngược lại, khiến bài toán đánh phá của Nga trở nên phức tạp hơn nhiều.

Bên cạnh đó, các chế độ tác chiến tự động và bán tự động của Patriot đã rút ngắn thời gian phản ứng xuống chỉ còn vài giây. Trong môi trường mà tên lửa có thể xuất hiện đồng thời từ nhiều hướng, khả năng “nén” tối đa chu trình phát hiện - theo dõi - tiêu diệt trở thành yếu tố sống còn. Chính kiến trúc phân tán này cho phép Patriot duy trì hỏa lực liên tục và ổn định, ngay cả khi phải đối mặt với những đợt tập kích chồng chéo và dồn dập nhất.

Đánh chặn linh hoạt

Yếu tố then chốt tiếp theo, phản ánh rõ cả trình độ kỹ thuật lẫn kinh nghiệm thực chiến, nằm ở cách Ukraine phân loại mục tiêu và sử dụng đạn đánh chặn một cách chặt chẽ, có tính toán. Không phải mối đe dọa nào cũng cần đến loại tên lửa đắt giá nhất.

Tên lửa phòng không PAC-3 của hệ thống Patriot - Ảnh Militarnyi

Trong thực tế, các đơn vị phòng không Ukraine ưu tiên sử dụng đạn PAC-2 (các biến thể GEM và GEM+) để đối phó với những mục tiêu bay khí động học như tên lửa hành trình và máy bay. Với tầm đánh chặn xa, khoảng 150 - 160km, PAC-2 cho phép tiêu diệt từ sớm các loại vũ khí quen thuộc của Nga như Kh-101, Kh-555, Kalibr, thậm chí cả những tên lửa chống hạm siêu âm cỡ lớn như Kh-22 hay Kh-32. Cách tiếp cận này giúp bảo vệ không phận trên diện rộng mà không làm hao hụt các loại đạn đánh chặn có giá trị cao hơn.

Ngược lại, PAC-3 được xem là “át chủ bài”, chỉ sử dụng trước các mối đe dọa nguy hiểm nhất như tên lửa đạn đạo và tên lửa đạn đạo giả. Với cơ chế hit-to-kill - tiêu diệt mục tiêu bằng động năng va chạm trực tiếp – PAC-3 đặc biệt hiệu quả trước Iskander-M, tên lửa S-300 bắn ở chế độ đối đất và nhất là Kh-47M2 Kinzhal.

Thiết kế gọn nhẹ của PAC-3 cũng tạo ra ưu thế quan trọng. Mỗi quả MIM-104F chỉ nặng khoảng 305kg, nhẹ hơn nhiều so với các biến thể cũ nặng trên 900kg, cho phép một bệ phóng mang tối đa 16 đạn sẵn sàng chiến đấu thay vì chỉ 4. Phiên bản PAC-3 MSE còn được tăng cường động cơ, mở rộng đáng kể khả năng đánh chặn mục tiêu đạn đạo.

Cách sử dụng linh hoạt PAC-2 và PAC-3 càng phát huy hiệu quả trong bối cảnh Nga thường triển khai các đợt tấn công “bão hòa”, kết hợp tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và UAV từ nhiều hướng. Trước áp lực đó, Ukraine xây dựng một mạng lưới phòng không nhiều tầng, trong đó Patriot đảm nhận nhiệm vụ then chốt: đối phó với các mục tiêu tốc độ cao và giá trị chiến lược. Những mối đe dọa bay thấp, chậm hơn được giao cho NASAMS, IRIS-T hoặc pháo phòng không tầm ngắn xử lý.

Sự phân công rõ ràng này giúp tránh lãng phí các quả PAC-3 đắt đỏ, cho phép Patriot tập trung đúng vai trò sở trường, tối ưu hiệu quả đánh chặn và bảo toàn nguồn đạn quý giá trong cuộc chiến tiêu hao kéo dài.

Yếu tố con người

Bên cạnh công nghệ và đạn dược, nhân tố quyết định không kém chính là con người. Các kíp phòng không Ukraine, vốn quen vận hành những hệ thống thời Liên Xô, đã thực hiện một cuộc “lột xác” hiếm thấy khi chuyển sang sử dụng Patriot sau các khóa huấn luyện cấp tốc ở nước ngoài.

Patriot khai hỏa tên lửa PAC-3 - Ảnh: Lockheed Martin

Chỉ trong vài tuần, họ đã quay trở lại chiến trường và lập tức bước vào thực chiến. Điều đáng chú ý không phải tốc độ triển khai, mà là khả năng thích nghi. Patriot đòi hỏi kỷ luật vận hành cực cao, từ quản lý radar, đánh giá tình huống cho đến ra quyết định khai hỏa trong khoảng thời gian tính bằng giây. Áp lực này càng lớn khi các cuộc tập kích diễn ra dồn dập, đa hướng, đặc biệt quanh khu vực Kyiv.

Chính môi trường chiến đấu khốc liệt đã trở thành “trường huấn luyện” hiệu quả nhất. Qua từng đợt giao chiến, các kíp trắc thủ dần hoàn thiện kỹ năng ưu tiên mục tiêu, phân bổ đạn và kiểm soát chu trình nạp bắn. Trong các tình huống đối đầu tên lửa đạn đạo, nơi tốc độ vượt quá khả năng phản xạ của con người, việc làm chủ các chế độ tự động và bán tự động của Patriot trở thành yếu tố then chốt, biến con người và hệ thống thành một chỉnh thể vận hành gần như tức thời.

Chạy đua với thời gian

Yếu tố cuối cùng, và có lẽ mang tính sống còn nhất, chính là nguồn tiếp tế từ bên ngoài. Hiệu quả và sức bền của các hệ thống Patriot tại Ukraine phụ thuộc trực tiếp vào việc dòng chảy đạn đánh chặn từ các đồng minh có được duy trì liên tục hay không.

Một hệ thống Patriot ở Ba Lan - Ảnh: Getty

Mối liên hệ giữa hậu cần và kết quả chiến trường thể hiện rõ nét hơn bao giờ hết. Tháng 1.2026, Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết một lô tên lửa tiếp tế cho Patriot và NASAMS đã đến Ukraine chỉ một ngày trước khi Nga mở một đợt tập kích quy mô lớn. Nhờ nguồn bổ sung kịp thời này, lực lượng phòng không Ukraine đã bắn hạ 27 tên lửa và 315 UAV trong một cuộc tấn công hỗn hợp, tránh được những thiệt hại nghiêm trọng.

Tuy nhiên, tên lửa Patriot vừa rất đắt tiền vừa khó sản xuất nhanh với số lượng lớn. Vì vậy, quản lý kho đạn trở thành vấn đề sống còn, buộc các đơn vị phòng không phải sử dụng từng quả tên lửa một cách cực kỳ tiết kiệm và có tính toán. Khi số lượng khẩu đội Patriot còn ít - hiện Đức mới chỉ chuyển giao 5 hệ thống và chưa thể bổ sung thêm - phạm vi bảo vệ cũng phải thu hẹp, tập trung vào những mục tiêu quan trọng nhất. Trong hoàn cảnh đó, việc duy trì nguồn tiếp tế ổn định không chỉ quan trọng, mà còn quyết định khả năng Patriot tiếp tục phát huy hiệu quả trên chiến trường.

Tương lai đầy thách thức

Dù đã chứng minh hiệu quả vượt trội, Patriot tại Ukraine vẫn đối mặt với nhiều rủi ro lớn. Mối lo trước mắt và rõ ràng nhất là nguy cơ thiếu hụt đạn đánh chặn. Nhịp độ các đòn tập kích bằng tên lửa đạn đạo của Nga có thể khiến kho dự trữ bị bào mòn nhanh hơn khả năng bổ sung từ dây chuyền sản xuất của phương Tây.

Song song với đó, Nga liên tục điều chỉnh chiến thuật để làm giảm hiệu quả của Patriot. Các biện pháp như thay đổi quỹ đạo bay, phối hợp phóng từ nhiều hướng nhằm gây quá tải radar, sử dụng mồi bẫy, tăng cường tác chiến điện tử và tấn công vào hạ tầng hỗ trợ đều đang tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống phòng không Ukraine.

Do đó, hiệu quả của “lá chắn cuối cùng” phụ thuộc chặt chẽ vào sự kết hợp giữa công nghệ Mỹ, năng lực vận hành của Ukraine và cam kết viện trợ bền bỉ từ các đồng minh châu Âu. Chỉ cần nguồn tiếp tế bị gián đoạn hoặc cường độ tấn công của Nga tăng đột biến, sức chịu đựng của hệ thống Patriot sẽ nhanh chóng bị thử thách.

Hoàng Vũ