PGS.TS Phan Lê Thu Hằng: Y tế cơ sở từ 'chờ bệnh' tới chủ động chăm sóc

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng - Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Y tế), đồng thời là Giám đốc Ban Quản lý các chương trình Trung ương (CPMU) thuộc Bộ Y tế trong nhiều năm, có nhiều kinh nghiệm xây dựng, tham mưu chính sách và triển khai các chương trình, dự án quốc tế về y tế cơ sở.

Bà được giao vai trò chủ chốt trong Ban soạn thảo, hoàn thiện các thông tư hướng dẫn hoạt động y tế cơ sở, trong đó có Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã giai đoạn 2026-2035, dự kiến trình ban hành trong tháng 9/2026.

Trao đổi với báo chí bên lề hội nghị về y tế cơ sở do Bộ Y tế tổ chức tại Quy Nhơn (Gia Lai), PGS.TS Phan Lê Thu Hằng chia sẻ về những thay đổi đang đặt ra với tuyến y tế gần dân nhất và yêu cầu để y tế cơ sở chuyển mình trong giai đoạn mới.

Trạm Y tế có quyền chủ động, trách nhiệm cũng lớn hơn

Trong hệ thống y tế, Trạm Y tế xã là nơi gần dân nhất, giữ vai trò chăm sóc sức khỏe ban đầu. Khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai, vai trò này càng quan trọng bởi nhiều dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu sẽ được thực hiện ngay tại tuyến xã.

Theo PGS.TS Phan Lê Thu Hằng, một thay đổi đáng chú ý là Trạm Y tế xã chuyển từ mô hình phụ thuộc Trung tâm Y tế huyện sang đơn vị sự nghiệp công lập độc lập, do UBND xã quản lý và chịu sự hướng dẫn, chỉ đạo chuyên môn của Sở Y tế.

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng chủ trì hội nghị cùng lãnh đạo Viện Chiến lược và Chính sách y tế. Ảnh: Mimosa

Điều này giúp Trạm Y tế chủ động hơn trong tổ chức hoạt động và cung ứng dịch vụ, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu, trách nhiệm lớn hơn.

Trạm Y tế không chỉ khám, chữa bệnh ban đầu mà phải chủ động phòng bệnh, tiêm chủng, phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật, quản lý bệnh mạn tính và quản lý sức khỏe người dân.

"Muốn làm được điều đó, các Trạm Y tế cần được bảo đảm những điều kiện thiết yếu về cơ sở vật chất, trang thiết bị, thuốc, nhân lực và tài chính; đồng thời phải nâng cao năng lực quản trị" - PGS.TS Phan Lê Thu Hằng cho biết.

Theo bà, đầu tư cho Trạm Y tế không chỉ là đầu tư cho một cơ sở khám, chữa bệnh tuyến dưới, mà là đầu tư cho nền tảng của hệ thống y tế chuyển từ bị động chữa bệnh sang chủ động bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Bộ tiêu chí mới giúp y tế xã "biết mình đang ở đâu"

Bộ Y tế đang hoàn thiện Bộ tiêu chí quốc gia về y tế xã giai đoạn 2026-2035, dự kiến trình ban hành trong tháng 9/2026.

Theo PGS.TS Phan Lê Thu Hằng, Bộ tiêu chí là công cụ đánh giá năng lực Trạm Y tế, đồng thời giúp địa phương xác định lĩnh vực cần ưu tiên đầu tư và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Qua nhiều năm, Bộ tiêu chí đã góp phần cải thiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân lực và chất lượng hoạt động y tế tuyến xã. Tuy nhiên, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp và những thay đổi về tổ chức y tế đặt ra yêu cầu phải cập nhật công cụ đánh giá này.

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng nắm bắt hoạt động y tế cơ sở ở Cà Mau. Ảnh: Mimosa

Thực tế, một số Trạm Y tế hiện có địa bàn rộng hơn, quy mô dân số lớn hơn trước, trong khi mạng lưới nhân viên y tế cộng đồng ở một số nơi chưa đáp ứng tương xứng. Yêu cầu quản lý sức khỏe người dân trên môi trường số, kết nối và liên thông dữ liệu cũng ngày càng cao.

Bộ tiêu chí mới vì vậy sẽ kế thừa những nội dung còn phù hợp, đồng thời điều chỉnh, bổ sung để đáp ứng chức năng, nhiệm vụ mới của Trạm Y tế.

Đáng chú ý, Bộ tiêu chí không chỉ nhằm "chấm điểm" Trạm Y tế mà còn phải trở thành công cụ định hướng đầu tư và nâng cao chất lượng y tế cơ sở. Qua đó, địa phương có thể nhận diện Trạm Y tế đang thiếu gì, yếu ở đâu và cần ưu tiên nguồn lực cho vấn đề nào.

"Thước đo" cuối cùng không chỉ là một Trạm Y tế đạt bao nhiêu tiêu chí, mà là khả năng cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thiết yếu cho người dân ngay tại cộng đồng.

Dữ liệu phải phục vụ quản lý, không thêm gánh nặng

Cùng với kiện toàn tổ chức và xây dựng Bộ tiêu chí mới, công tác thống kê y tế cũng cần đổi mới.

Bộ Y tế đang chuẩn bị ban hành Thông tư mới quy định hệ thống chỉ tiêu, thông tin thống kê ban đầu và chế độ báo cáo thống kê ngành Y tế, nhằm bảo đảm hoạt động thống kê liên tục khi Thông tư số 23/2025/TT-BYT hết hiệu lực theo quy định.

Theo PGS.TS Phan Lê Thu Hằng, đây cũng là dịp cập nhật những thay đổi của hệ thống y tế, điều chỉnh các chỉ tiêu không còn phù hợp hoặc khó thu thập và bổ sung những nội dung mới.

PGS.TS Phan Lê Thu Hằng cùng lãnh đạo Bộ Y tế thăm Trạm y tế ở Đồng Nai. Ảnh: Mimosa

Đặc biệt, chuyển đổi số đang làm thay đổi cách thu thập và sử dụng dữ liệu. Dữ liệu y tế sẽ từng bước được số hóa, chuẩn hóa, liên thông, kết nối, chia sẻ và khai thác giữa các hệ thống thông tin.

Thay vì quá phụ thuộc vào các kỳ báo cáo cố định, dữ liệu có thể được cập nhật khi phát sinh biến động và khai thác theo nhu cầu quản lý.

"Đổi mới công tác thống kê không phải để tạo thêm gánh nặng báo cáo cho cơ sở, mà hướng tới giảm cách làm thủ công, tăng giá trị của dữ liệu và giúp các quyết định quản lý y tế sát thực tế hơn" - PGS.TS Phan Lê Thu Hằng nhấn mạnh.

Muốn Trạm Y tế mạnh, phải "đủ người, đúng người"

Theo PGS.TS Phan Lê Thu Hằng, thay đổi mô hình tổ chức mới chỉ là bước đầu. Điều quan trọng là biến những thay đổi đó thành năng lực phục vụ người dân.

Trước hết, Trạm Y tế phải có đủ người và đúng người. Nhân lực cần được đào tạo để không chỉ khám, chữa bệnh mà còn có năng lực phòng bệnh, quản lý sức khỏe, bệnh mạn tính và chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Y học gia đình cần được quan tâm hơn để người dân có nơi chăm sóc sức khỏe thường xuyên, liên tục.

Cùng với nhân lực là cơ sở vật chất, thuốc, trang thiết bị và nguồn lực tài chính phù hợp với quy mô dân số, đặc điểm địa bàn.

Năng lực quản trị cũng là mắt xích quan trọng. Khi Trạm Y tế có vị trí và trách nhiệm lớn hơn, người đứng đầu cần có khả năng quản lý, sử dụng nguồn lực và tổ chức công việc chủ động, hiệu quả.

Công nghệ số và dữ liệu cũng sẽ là chìa khóa của y tế cơ sở. Nếu sức khỏe người dân được quản lý liên tục, thông tin được cập nhật và chia sẻ phù hợp giữa các cơ sở y tế, Trạm Y tế sẽ từng bước chuyển từ tư duy "chờ người bệnh đến" sang chủ động quản lý và chăm sóc sức khỏe người dân.

Người dân là thước đo cuối cùng

Điều PGS.TS Phan Lê Thu Hằng kỳ vọng nhất là người dân cảm nhận được sự thay đổi bằng chính trải nghiệm của mình.

Người dân không nhất thiết phải hiểu các thông tư hay mô hình tổ chức mới. Điều họ cần là khi có nhu cầu chăm sóc sức khỏe, có thể đến Trạm Y tế thuận tiện; được tư vấn, khám và quản lý sức khỏe liên tục; được tiêm chủng, phòng bệnh, phát hiện sớm nguy cơ và quản lý bệnh mạn tính ngay tại cộng đồng.

Thước đo cuối cùng của đổi mới y tế cơ sở là người dân có được chăm sóc sức khỏe tốt hơn. Ảnh: Mimosa

Một hệ thống y tế cơ sở hoạt động tốt sẽ giúp người dân, nhất là người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính, trẻ em và người ở xa trung tâm, giảm những chuyến đi không cần thiết lên tuyến trên, tiết kiệm thời gian, chi phí. Đồng thời, bệnh viện có điều kiện tập trung hơn cho những trường hợp cần điều trị chuyên sâu.

Vì thế, đổi mới y tế cơ sở không nên chỉ được đo bằng số văn bản ban hành hay số tiêu chí hoàn thành.

"Thước đo cuối cùng của đổi mới y tế cơ sở là người dân có được chăm sóc sức khỏe tốt hơn, thuận tiện hơn và công bằng hơn hay không" - PGS.TS Phan Lê Thu Hằng chia sẻ.

Đó cũng là yêu cầu cốt lõi của một nền y tế đang chuyển từ tư duy chủ yếu chữa bệnh sang chủ động bảo vệ và nâng cao sức khỏe, trong đó Trạm Y tế xã phải trở thành một điểm tựa thực sự gần dân.