PGS.TS Trần Đình Thiên: Huế có thể trở thành hình mẫu phát triển kinh tế di sản của Việt Nam
HNN - Không chỉ sở hữu một kho tàng di sản đặc biệt, Huế còn có cơ hội đi đầu trong việc biến di sản thành nguồn lực phát triển, hình thành một nền kinh tế di sản - công nghiệp văn hóa mang tính “độc bản”. Để làm được điều đó, theo PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, trước hết phải thay đổi tư duy. Đặc biệt, cần mạnh dạn trao cho Huế quyền thử nghiệm những cơ chế vượt trước.

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ. Ảnh: Việt Hùng
Kiên định lựa chọn, đầu tư cho di sản
Thưa ông, chúng ta nói rất nhiều về bảo tồn di sản, nhưng giá trị kinh tế được tạo ra từ di sản ở Huế vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Muốn hình thành một nền “kinh tế di sản” thực sự, điều gì cần thay đổi trước tiên?
Trước hết, phải phân biệt rõ bảo tồn di sản và kinh tế di sản. Tuy cùng có đối tượng là di sản nhưng mục tiêu, động lực, cơ chế vận hành và điều kiện thực thi hoàn toàn khác nhau.
Bảo tồn coi di sản là đối tượng phải được bảo vệ, giữ gìn, tránh bị phá hoại, xuống cấp. Vì vậy, xét dưới góc độ kinh tế, bảo tồn về cơ bản là hoạt động “tiêu tiền”, cần nguồn lực của ngân sách và xã hội để duy trì. Kinh tế di sản thì khác. Nó coi di sản là một nguồn lực cần được phát huy: Đầu tư vào di sản tạo ra những giá trị mới và mang lại lợi ích cho các chủ thể tham gia, trong đó có lợi nhuận cho nhà đầu tư.
Và khi giá trị di sản được phát huy, nó lại tạo ra nguồn lực để tiếp tục bảo vệ di sản. Khi ấy, di sản từng bước có được cơ chế “bảo vệ tự thân”. Vì thế, muốn chuyển sang kinh tế di sản, điều đầu tiên là thay đổi tư duy và cách tiếp cận.
Phải đặt hệ thống di sản vào không gian thị trường; không chỉ chăm chút từng di sản riêng lẻ mà phải kiến tạo và vận hành cả một hệ sinh thái, với động lực lợi ích, sự tham gia của các chủ thể thị trường và sự đồng hành của Nhà nước.
Nhiều địa phương lựa chọn tăng trưởng dựa vào công nghiệp, bất động sản hoặc hạ tầng quy mô lớn, trong khi Huế kiên định với văn hóa, di sản và cảnh quan sinh thái. Đây có phải là một lựa chọn “đi ngược số đông”?
Tôi nghĩ, Huế có thể đi trước, đi đầu cả nước trong phát triển kinh tế di sản - công nghiệp văn hóa. Nói Huế lựa chọn “đi ngược số đông” thì không hẳn. Về nguyên tắc, mỗi địa phương phải lựa chọn mô hình phát triển dựa trên lợi thế của mình, căn cứ xu thế thị trường và xu thế thời đại để xác định cơ cấu kinh tế phù hợp.
Sự khác biệt nằm ở chỗ mỗi địa phương có những lợi thế khác nhau, từ đó hình thành cấu trúc ngành và chân dung phát triển khác nhau.
Huế đang chọn đúng lợi thế của mình khi xác định trục kinh tế di sản - công nghiệp văn hóa. Nếu kiên định với lựa chọn này, đồng thời có tầm nhìn toàn cầu, tư duy mở, đặt mình vào vị thế cạnh tranh quốc tế và biết “mượn sức” để bứt phá, tôi tin Huế sẽ thành công! Con đường chắc chắn không dễ dàng, nhưng Huế có cơ sở để đi đến thành công.

Lễ Đổi gác diễn ra mỗi sáng sớm để lại nhiều ấn tượng cho du khách vào tham quan Đại Nội. Ảnh: Linh Tuệ
Tận dụng lợi thế và trao quyền thử nghiệm
Nếu nhìn Huế dưới góc độ một nhà kinh tế phát triển, ông thấy những nguồn lực nào có khả năng tạo ra đột phá trong 5 - 10 năm tới?
Khái niệm “đột phá” có biên rất rộng. Đó có thể là thể chế, cấu trúc ngành, không gian phát triển, loại hình dự án hay các điều kiện về hạ tầng, nhân lực… Mỗi yếu tố đều có thể chứa đựng khả năng xoay chuyển tình hình. Vì vậy, cần có những cuộc thảo luận sâu để xác định rõ các tuyến đột phá.
Nhưng xét từ lợi thế riêng của Huế, tôi muốn nhấn mạnh ba lớp cấu trúc.Thứ nhất là Cố đô sở hữu một tài sản đặc biệt, có thể nói là “của hiếm” của nhân loại.Thứ hai là hệ thống tài nguyên thiên nhiên - văn hóa - lịch sử độc đáo của Huế. Thứ ba là vị trí của Huế trong hành lang di sản miền Trung: Từ di sản hang động, di sản chiến tranh Quảng Trị đến Cố đô Huế, đô thị cổ Hội An và Thánh địa Mỹ Sơn.
Huế đã chọn kinh tế di sản để định hình chân dung và bản sắc phát triển. Nếu biết tích hợp ba lớp thế mạnh đó, Huế có khả năng hình thành một nền kinh tế di sản “độc bản”, tạo ra lợi thế rất khó thay thế.
Để xây dựng một “Đề án Huế - thí điểm mô hình phát triển bằng văn hóa của Việt Nam”, theo ông, chính sách quan trọng nhất cần thực hiện là gì?
Công nghiệp văn hóa là một loại hình của kinh tế sáng tạo, có đối tượng, nguồn lực, mục tiêu, điều kiện và cơ chế vận hành mang tính đặc thù. Hiện nay, chúng ta nói khá nhiều về công nghiệp văn hóa nhưng nhận thức về bản chất và cơ chế vận hành của lĩnh vực này vẫn chưa thật sự đầy đủ. Nếu tiếp tục bàn về công nghiệp văn hóa chủ yếu bằng tư duy và nguyên tắc của nền kinh tế vật thể thông thường, thay vì tư duy của kinh tế sáng tạo, sẽ rất khó tạo ra những đột phá đúng nghĩa.
Vì vậy, khi Huế đã lựa chọn và được xác định phát triển công nghiệp văn hóa như một trục chủ đạo, theo tôi, điều quan trọng nhất là trao cho Huế quyền và trách nhiệm xây dựng chính sách phát triển kinh tế di sản - công nghiệp văn hóa theo cơ chế thử nghiệm, tức sandbox (khung thể chế thử nghiệm có kiểm soát).
Huế cần được trao quyền, đồng thời chịu trách nhiệm đi đầu cả nước trong đề xuất và thử nghiệm các sandbox về công nghiệp văn hóa. Huế thử nghiệm để từ thực tiễn đó xây dựng một hình mẫu phát triển cho cả nước.
Từ “phòng thí nghiệm” đến hình mẫu cho cả nước
Nếu coi Huế là một “phòng thí nghiệm phát triển” dựa trên văn hóa, giá trị lớn nhất mà phép thử này có thể mang lại cho Việt Nam là gì?
Giá trị lớn nhất, theo tôi, là Huế có thể cung cấp cho cả nước một hình mẫu phát triển dựa trên văn hóa trong bối cảnh kinh tế thị trường, đồng thời là hình mẫu phát triển công nghiệp văn hóa trong hệ thống kinh tế hiện đại với những chính sách, cơ chế vượt trước.
Nếu thành công, những kinh nghiệm từ quá trình thử nghiệm tại Huế sẽ giúp cả nước tiến nhanh hơn trong phát triển công nghiệp văn hóa. Đó sẽ là đóng góp rất có ý nghĩa của Huế cho cả nước. Nhưng muốn Huế làm tốt vai trò ấy thì phải trao cho Huế đủ quyền chủ động và sáng tạo. Đồng thời, Trung ương cần tích cực hỗ trợ cả về chính sách lẫn nguồn lực tài chính, đặc biệt trong giai đoạn đầu.
Nguồn lực của Huế còn hạn chế, nếu không có sự hỗ trợ đặc biệt, sẽ rất khó đạt được thành công như kỳ vọng. Vì vậy, nếu xác định Huế là nơi đi đầu thì không chỉ giao cho Huế một sứ mệnh, mà cần tạo đủ điều kiện để Huế thực hiện được sứ mệnh ấy.

