Phấp phỏng chờ thông cơ chế đặt hàng tại các đại dự án đường sắt

Thị trường lớn

Sự lo lắng là điều có thể nhận thấy trong văn bản vừa được Công ty cổ phần Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất thuộc Tập đoàn Hòa Phát gửi Bộ Xây dựng liên quan đến tiến độ nội địa hóa vật tư đường sắt và kiến nghị cơ chế đặt hàng cho các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm.

Trước đó, chỉ ít ngày sau khi Quốc hội ban hành Nghị quyết phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam vào cuối năm 2024, Tập đoàn Hòa Phát đã công bố một loạt dự án sản xuất ray đường sắt tốc độ cao và các loại vật tư đường sắt chuyên dụng trị giá hàng chục nghìn tỷ đồng.

Hầu hết các sản phẩm cơ khí đường sắt, trong đó có ray thép phục vụ thi công các công trình hạ tầng đường sắt hiện vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài.

Trong số các dự án đầu tư đón đầu làn sóng phát triển hạ tầng đường sắt quốc gia, đáng chú ý nhất là Dự án Nhà máy sản xuất ray và thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất với tổng vốn đầu tư hơn 10.000 tỷ đồng.

Dự án được khởi công từ tháng 12/2025 tại Khu công nghiệp phía Đông, Khu kinh tế Dung Quất, trên diện tích gần 15 ha, với công suất thiết kế 700.000 tấn/năm. Dây chuyền sản xuất ray được cung cấp bởi Tập đoàn SMS (Đức) và Primetals Technologies (Anh) - những đơn vị hàng đầu thế giới trong lĩnh vực luyện kim và cán thép đặc biệt.

Hiện nhà máy đang hoàn thiện các hạng mục nhà xưởng, đồng thời triển khai lắp đặt thiết bị. Theo kế hoạch, sản phẩm ray đầu tiên sẽ được sản xuất vào đầu quý I/2027 và hoàn thành các thủ tục hợp chuẩn, hợp quy theo các tiêu chuẩn quốc tế trong quý II/2027.

“Danh mục sản phẩm của nhà máy bao gồm ray đường sắt tốc độ cao, ray đường sắt đô thị, ray cầu trục cùng nhiều chủng loại thép đặc biệt khác. Khi đi vào hoạt động, đây sẽ là nhà máy đầu tiên tại Việt Nam và Đông Nam Á sản xuất được ray đường sắt tốc độ cao” - ông Đinh Công Viên - Giám đốc Công ty cổ phần Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất cho biết.

Cùng với dự án nói trên, Công ty cổ phần Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất còn đang triển khai Dự án Nhà máy sản xuất phụ kiện kẹp ray đường sắt và Dự án sản xuất ghi đường sắt (Turnouts), với mục tiêu đưa các sản phẩm thương mại ra thị trường vào quý II/2027.

Không phải ngẫu nhiên mà Hòa Phát lựa chọn thời điểm đưa ra thị trường sản phẩm ray đường sắt chất lượng cao vào quý II/2027, bởi đây là lúc một loạt dự án hạ tầng đường sắt quy mô lớn được khởi công hoặc bước vào giai đoạn thi công đồng loạt, trong đó có tuyến đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam; tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng; tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh và hàng chục dự án đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh.

Chỉ tính riêng Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam đã tạo ra một thị trường vật tư đường sắt có quy mô rất lớn. Với chiều dài tuyến khoảng 1.541 km, đầu tư theo tiêu chuẩn đường đôi, tổng nhu cầu ray có thể đạt khoảng 6.164 km, tương đương 380.000 - 400.000 tấn thép ray.

Đây được xem là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy các doanh nghiệp trong nước đầu tư đón đầu vào lĩnh vực công nghiệp đường sắt.

Nỗi lo cũng lớn

Cùng với việc đẩy nhanh tiến độ các nhà máy, Công ty cổ phần Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất cũng đã chủ động làm việc, giới thiệu năng lực với các chủ đầu tư, các đơn vị tư vấn và các đối tác tổng thầu liên quan đến các dự án đường sắt đô thị và đường sắt quốc gia.

Tuy nhiên, đến thời điểm hiện tại, mặc dù hành lang pháp lý về cơ chế đặt hàng sản phẩm công nghiệp đường sắt trong nước theo Nghị định số 04/2026/NĐ-CP quy định chi tiết về việc giao nhiệm vụ, đặt hàng và các tiêu chí lựa chọn tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam để cung cấp sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ công nghiệp đường sắt đã được ban hành và có hiệu lực, doanh nghiệp vẫn chưa nhận được bất kỳ đề nghị đặt hàng hoặc yêu cầu triển khai chính thức nào từ các chủ đầu tư.

“Điều này có thể dẫn đến rủi ro lãng phí nguồn lực đầu tư xã hội, làm chậm quá trình tự chủ công nghệ và phát triển chuỗi cung ứng công nghiệp đường sắt trong nước theo định hướng của Chính phủ” - đại diện Công ty cổ phần Ray và Thép đặc biệt Hòa Phát Dung Quất lo lắng.

Theo lý giải của nhà sản xuất, dù Nghị định số 04/2026/NĐ-CP đã cho phép chủ đầu tư thực hiện cơ chế đặt hàng đối với sản phẩm công nghiệp đường sắt sản xuất trong nước, nhưng đến nay vẫn chưa có thông tư hoặc hướng dẫn chi tiết về quy trình, hồ sơ, tiêu chí đánh giá, thẩm quyền phê duyệt cũng như phương thức tổ chức thực hiện.

Trong khi đây là cơ chế hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ áp dụng trên thực tế, các chủ đầu tư và cơ quan liên quan vẫn còn lúng túng trong quá trình triển khai nhằm bảo đảm tuân thủ các quy định về đầu tư công, đấu thầu và quản lý vốn nhà nước.

Một điểm đáng chú ý khác là phạm vi áp dụng của Nghị định số 04/2026/NĐ-CP hiện chủ yếu hướng tới các dự án sử dụng vốn đầu tư công. Trong khi đó, nhiều dự án đường sắt và hạ tầng giao thông quy mô lớn trong thời gian tới dự kiến được triển khai theo phương thức PPP hoặc các mô hình hợp tác đầu tư tương tự.

Theo doanh nghiệp này, việc chưa có cơ chế khuyến khích hoặc quy định ưu tiên sử dụng sản phẩm, thiết bị sản xuất trong nước đối với các dự án PPP có thể làm giảm cơ hội tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng các công trình hạ tầng quy mô lớn.

Không chỉ lĩnh vực sản xuất vật tư, việc đặt hàng, giao nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực cho các tuyến đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao cũng đang gặp những vướng mắc tương tự.

Mặc dù nhu cầu nguồn nhân lực đường sắt là rất lớn và rất cấp bách, nhưng Tổng công ty Đường sắt Việt Nam hiện vẫn chưa nhận được bất kỳ đơn đặt hàng đào tạo cung cấp dịch vụ sự nghiệp công sử dụng kinh phí ngân sách nhà nước từ các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Ngoài việc thiếu đơn giá, giá đặt hàng liên quan đến đào tạo nguồn nhân lực quản lý, vận hành, khai thác, bảo trì các tuyến đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cũng chưa nhận được các cam kết để tổng thầu, nhà thầu chuyển giao ngay trang thiết bị, máy móc, đặc biệt là các thiết bị giả lập, ngay sau khi ký hợp đồng để phục vụ công tác đào tạo; đồng thời sử dụng kinh phí từ dự án để nâng cấp cơ sở vật chất đáp ứng yêu cầu đào tạo cho các dự án đường sắt mới và đường sắt tốc độ cao.

“Việc đặt hàng, giao nhiệm vụ đào tạo cần được triển khai sớm để đơn vị được chỉ định có thời gian lựa chọn những cơ sở đào tạo hàng đầu nhằm hình thành các trung tâm chuyển giao công nghệ vận hành. Thay vì chỉ học lý thuyết, sinh viên và giảng viên cần được gửi đi thực tập, nghiên cứu tại các quốc gia có hệ thống đường sắt phát triển như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Đức” - ông Hoàng Chính Nam - Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cho biết.