Phát hiện các biểu tượng có từ cách đây hơn 40.000 năm, nghi là tiền thân của chữ viết

Các dấu hiệu này, được tìm thấy trên 260 hiện vật từ Đức, rất khác với các hệ thống chữ viết hiện đại, nhưng cho thấy chúng có cùng mức độ phức tạp và mật độ thông tin như những chữ viết đã xuất hiện ở vùng Luỡng Hà (Iraq ngày nay) từ khoảng 5.300 năm trước. Chữ viết này sử dụng các biểu tượng hình ảnh trừu tượng và nhanh chóng phát triển thành chữ viết hình nêm, được các học giả coi là hệ thống chữ viết đầu tiên được biết đến.

“Chúng rất giống nhau, trên thực tế, không thể phân biệt được với chữ viết nguyên thủy hình nêm (proto-cuneiform) sớm nhất” - Christian Bentz, phó giáo sư tại Đại học Saarland ở Đức và là đồng tác giả của một nghiên cứu về các hình khắc thời kỳ đồ đá, được công bố hôm 23/2 trên tạp chí PNAS, cho biết. “Điều này thực sự khiến chúng tôi ngạc nhiên, bởi vì chúng tôi đã dự đoán rằng những chuỗi ký hiệu này sẽ không gần với cả chữ viết sơ khai hay chữ viết hiện đại” - vị chuyên gia này nhận định.

Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các phương pháp hỗ trợ máy tính để phân tích khoảng 3.000 ký hiệu hình học, bao gồm các dấu thập, chấm, vết khía và đường thẳng. Được khắc trên các vật thể làm bằng ngà voi, xương và sừng, các dấu hiệu này thường đại diện cho các loài động vật phổ biến trong khu vực vào thời điểm đó, chẳng hạn như voi ma mút lông, sư tử, gấu và ngựa. Một số tượng nhỏ, được phát hiện có mật độ thông tin cao hơn so với các công cụ, mô tả các sinh vật lai giữa người và sư tử, có lẽ như một hình thức kết nối hoặc trân trọng đối với loài săn mồi hàng đầu của vùng đất nơi con người sinh sống lúc bấy giờ - theo các tác giả nghiên cứu.

Một bức tượng voi ma mút 40.000 năm tuổi mang những dấu vết mà các nhà nghiên cứu cho rằng có thể là tiền thân sơ khai của chữ viết

Các vật thể được phân tích trong nghiên cứu đến từ một khu vực tương đối nhỏ ở dãy núi Swabia Alps ở tây nam nước Đức, nhưng chúng không phải là những vật thể duy nhất mang những loại ký hiệu này, thường được tìm thấy trên các công cụ và tác phẩm điêu khắc thời kỳ đồ đá cũ, có niên đại từ 34.000 đến 45.000 năm trước.

“Đó là khoảng thời gian mà người hiện đại về mặt giải phẫu học di cư từ châu Phi vào lục địa châu Âu và bắt đầu sinh sống ở đó” - Ewa Dutkiewicz, đồng tác giả nghiên cứu và là nhà khảo cổ học kiêm người phụ trách tại Bảo tàng Tiền sử và Lịch sử Sơ khai ở Berlin cho biết.

“Ngoài những ký hiệu này, họ còn có nghệ thuật tạo hình. Họ có công cụ. Họ có đồ trang sức cá nhân. Họ có nhạc cụ. Vì vậy, họ khá hiện đại trong hành vi của mình, và giờ đây chúng ta có thể nói rằng nền tảng của một hệ thống ký hiệu cũng đã hiện diện vào thời điểm đó” – chuyên gia Dutkiewicz chia sẻ thêm.

Theo các nhà nghiên cứu, các ký hiệu thường xuất hiện theo các mẫu – chẳng hạn như đường thẳng, đường thẳng hoặc hình chữ thập – điều này không phổ biến trong ngôn ngữ nói. Một số hiện vật được phát hiện cách đây gần 100 năm, nhưng các cuộc khai quật đang diễn ra liên tục phát hiện ra những hiện vật mới.

Trong những năm qua, các học giả đã giải thích các ký hiệu này theo nhiều cách khác nhau, bao gồm cả việc ghi chép săn bắn, lịch âm, hoa văn trên lông thú hoặc đơn giản chỉ là trang trí. “Khi lần đầu tiên nhìn thấy kết quả trên màn hình, tôi không thể tin vào mắt mình” – chuyên gia Bentz nhớ lại khoảnh khắc ông nhìn vào phân tích máy tính và thấy sự trùng khớp giữa các dấu hiệu thời kỳ đồ đá cũ và chữ viết nguyên thủy hình nêm được tìm thấy trên các tấm đất sét nung có niên đại muộn hơn từ khu vực Lưỡng Hà cổ đại.

Theo Bentz, dường như có một logic nào đó trong việc lựa chọn các biểu tượng. “Trên các tượng động vật, như voi ma mút và ngựa, nhưng cũng trên các công cụ, chúng ta thấy các hình chữ thập, nhưng chúng ta không bao giờ tìm thấy hình chữ thập trên các tượng người, vì vậy bằng cách nào đó chắc hẳn đã có một loại điều cấm kỵ hoặc quy ước nào đó là không được khắc hình chữ thập lên các tượng người” – nhà nghiên cứu này giải thích.

Một bức tượng nhỏ làm bằng ngà voi có hình dáng con người cùng với nhiều chuỗi vết khía và chấm, gợi ý về một hệ thống ký hiệu

Các nghiên cứu khác đã gợi ý rằng hình chữ thập có thể tượng trưng cho các vụ giết người để hiến tế, vì vậy có lẽ đó là lý do tại sao chúng không được tìm thấy trên các tác phẩm điêu khắc của con người.

Tuy nhiên, vẫn không thể gán ý nghĩa cụ thể cho các dấu hiệu này. “Đây là những hình học rất cơ bản, vì vậy ngay cả khi tôi khá chắc chắn về ý nghĩa của một vật thể cụ thể, thì ý nghĩa đó có thể hoàn toàn khác đối với một vật thể khác” – chuyên gia Dutkiewicz nhận định, đồng thời lưu ý rằng ý nghĩa của một biểu tượng cũng có thể đã thay đổi qua hàng nghìn năm.

Chuyên gia Dutkiewicz cho rằng những phát hiện này có thể thúc đẩy việc xem xét lại khái niệm về chữ viết và tầm quan trọng của nó trong quá trình tiến hóa của loài người.

“Thông thường khi chúng ta nói về chữ viết, dường như đó là một thành tựu lớn lao, vĩ đại mà con người cuối cùng đạt được để trở nên văn minh. Nhưng khi chúng ta nhìn vào bằng chứng khảo cổ học, chúng ta thấy rằng có nhiều điều đang diễn ra hơn cả ngôn ngữ viết” – Dutkiewiczchia sẻ.

Các nhà nghiên cứu cho biết các ký hiệu trên các tượng nhỏ thời kỳ đồ đá tương tự như chữ viết nguyên thủy hình nêm, được thấy ở đây trên một tấm đất sét từ thời kỳ Uruk IV và có niên đại khoảng 3.350 đến 3.200 năm

Khả năng phát triển ngôn ngữ viết đã có từ trước, theo như các dấu khắc cho thấy, nhưng ngôn ngữ viết không phải là điều cần thiết, và nhiều nền văn hóa trên thế giới đã không phát triển ngôn ngữ viết. Tuy nhiên, khả năng tư duy để chuyển đổi thông tin thành mã số thì lâu đời hơn chúng ta nghĩ – đó là sự thay đổi mạnh mẽ mà nghiên cứu của chúng tôi cho thấy” – chuyên gia Dutkiewicz chỉ ra.

Anh Duy