Phát huy vai trò của người có uy tín trong cộng đồng, đưa pháp luật đến gần dân

Trưởng thôn và cán bộ xã Bảo Lạc (Cao Bằng) đến từng hộ dân để tuyên truyền pháp luật và động viên đồng bào gia tăng trồng trọt, chăn nuôi. Ảnh: N. Ly

Trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, khả năng tiếp cận người dân không chỉ phụ thuộc vào nội dung được chuẩn bị mà còn liên quan đến người truyền đạt. Một thông tin đúng nhưng được trình bày bằng cách khó hiểu hoặc xa lạ với hoàn cảnh của người nghe có thể chưa tạo ra tác động như mong muốn. Ngược lại, khi thông tin được giải thích bằng ngôn ngữ gần gũi, gắn với những vấn đề quen thuộc và được truyền tải bởi người am hiểu cộng đồng, người dân có thêm điều kiện tiếp nhận, trao đổi và đặt câu hỏi.

Báo cáo của Bộ Tư pháp về tổng kết thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật cũng đề cập đến khả năng huy động người có uy tín, già làng, trưởng thôn, người biết tiếng dân tộc thiểu số và chức sắc tôn giáo tham gia phổ biến pháp luật. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với những địa bàn mà điều kiện ngôn ngữ, địa lý hoặc phương thức tiếp nhận thông tin đòi hỏi cách tổ chức linh hoạt. Những người am hiểu đời sống cộng đồng có thể hỗ trợ cơ quan chức năng xác định vấn đề người dân quan tâm, lựa chọn cách diễn đạt dễ hiểu và kết nối thông tin pháp luật với sinh hoạt thường ngày.

Lợi thế của lực lượng này trước hết nằm ở sự am hiểu địa bàn. Họ có thể biết những vấn đề nào thường được người dân trao đổi, những cách diễn đạt nào dễ gây nhầm lẫn và thời điểm nào thuận lợi để tổ chức hoạt động. Với người sử dụng tiếng dân tộc thiểu số, khả năng giải thích bằng ngôn ngữ quen thuộc có thể giúp giảm khoảng cách giữa thuật ngữ pháp lý và cách hiểu thông thường. Những câu chuyện, tình huống gần gũi cũng có thể khiến nội dung tuyên truyền dễ nhớ hơn so với việc chỉ đọc văn bản.

Tuy nhiên, sự am hiểu cộng đồng không thể thay thế kiến thức pháp luật chuyên môn. Các chuyên gia cho rằng, người có uy tín có thể hỗ trợ truyền đạt thông tin, nhưng không nên mặc nhiên được giao nhiệm vụ giải thích mọi vấn đề pháp lý phức tạp. Nếu nội dung liên quan đến điều kiện hưởng một chính sách, trình tự giải quyết hồ sơ hoặc quyền và nghĩa vụ cụ thể, thông tin cần được đối chiếu với quy định hiện hành và hướng dẫn chính thức. Việc truyền đạt thiếu căn cứ có thể dẫn đến hiểu nhầm, kể cả khi người truyền đạt có thiện chí.

Do đó, phát huy lực lượng tại cộng đồng phải đi cùng cơ chế hỗ trợ. Trước hết, người tham gia cần được cung cấp tài liệu đã kiểm tra về nội dung, có cách trình bày dễ sử dụng và được cập nhật khi pháp luật thay đổi. Các tài liệu hỏi - đáp, tình huống minh họa và hướng dẫn những đầu mối liên hệ có thể giúp họ truyền tải thông tin thống nhất. Đối với nội dung vượt quá phạm vi được giao, cần có quy trình chuyển câu hỏi đến cán bộ chuyên môn hoặc cơ quan có thẩm quyền, thay vì tự suy diễn để đưa ra câu trả lời.

Hoạt động bồi dưỡng cũng cần thiết thực. Thay vì chỉ giới thiệu các quy định theo cách khái quát, chương trình có thể hướng dẫn cách sử dụng tài liệu, cách nhận diện câu hỏi cần chuyển chuyên gia, cách kiểm tra thông tin chính thức và cách giải thích những khái niệm pháp lý thường gặp. Qua đó, người tham gia không chỉ nắm được nội dung mà còn hiểu rõ trách nhiệm và giới hạn của mình trong quá trình truyền đạt.

Việc huy động lực lượng cộng đồng cũng cần được tổ chức theo nhu cầu cụ thể. Không phải mọi địa bàn đều có cùng điều kiện hoặc cần cùng một hình thức. Cơ quan phụ trách cần xác định những nhóm người dân cần tiếp cận, nội dung cần ưu tiên và vai trò phù hợp của từng người tham gia. Sự phối hợp giữa cán bộ chuyên môn và người am hiểu địa bàn có thể giúp vừa bảo đảm tính chính xác của thông tin, vừa tăng khả năng truyền đạt đến người dân.

Một điểm quan trọng khác là phải ghi nhận phản hồi và theo dõi chất lượng. Đồng thời, cần tránh đặt toàn bộ trách nhiệm phổ biến pháp luật lên người có uy tín hoặc lực lượng cộng đồng. Đây là lực lượng phối hợp, không phải sự thay thế cho trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong việc cung cấp thông tin chính thức, bảo đảm điều kiện triển khai và giải đáp vấn đề thuộc thẩm quyền. Cơ chế phối hợp rõ ràng sẽ giúp người tham gia phát huy lợi thế của mình mà không phải gánh những nhiệm vụ vượt quá năng lực hoặc trách nhiệm được giao.

Phát huy người có uy tín trong cộng đồng là cách đưa pháp luật đến gần đời sống thông qua những mối liên hệ sẵn có tại địa bàn. Khi sự am hiểu cộng đồng được kết hợp với kiến thức pháp luật chính xác, tài liệu dễ sử dụng và cơ chế hỗ trợ chuyên môn, lực lượng này có thể góp phần mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, tăng cường trao đổi và giúp người dân chủ động hơn trong việc tìm hiểu, thực hiện quyền và nghĩa vụ theo quy định pháp luật./.