Phạt nghiêm chưa đủ, làm gì để ngăn tai nạn giao thông?

Mỗi ngày, khoảng 26 người Việt Nam thiệt mạng vì tai nạn giao thông. Đằng sau con số ấy là những gia đình mất đi người thân, dù tình hình tai nạn giao thông đã có nhiều chuyển biến tích cực.

Sau gần hai năm siết chặt xử phạt và tăng cường giám sát bằng công nghệ, câu hỏi đặt ra không chỉ là làm thế nào để giảm số vụ tai nạn, mà còn là cần thay đổi điều gì để hạn chế những vụ tai nạn gây hậu quả chết người.

Hiện trường vụ ô tô khách lao khỏi cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ khiến 4 người tử vong hồi giữa tháng 7. (Ảnh: VietNamnet)

Tai nạn giảm mạnh, vì sao số người chết vẫn cao?

Theo số liệu được Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố, trong 10 tháng năm 2026, cả nước xảy ra 12.815 vụ tai nạn giao thông, làm chết 7.886 người và bị thương 7.485 người.

So với cùng kỳ năm 2025, số vụ tai nạn giảm 16,9%, số người chết giảm 10% và số người bị thương giảm 26,3%. Bình quân mỗi ngày vẫn xảy ra khoảng 42 vụ tai nạn, khiến gần 26 người tử vong.

Điều đáng chú ý là số người tử vong giảm chậm hơn số vụ tai nạn, đặt ra vấn đề về những yếu tố khiến tai nạn giao thông vẫn gây thiệt hại lớn về tính mạng.

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, TS Nguyễn Văn Thanh, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Đường bộ (Bộ Giao thông vận tải) đánh giá việc số người tử vong giảm 10% là kết quả đáng ghi nhận.

Theo ông Thanh, trong nhiều năm, mục tiêu thường được đặt ra là mỗi năm giảm khoảng 5% số vụ tai nạn, số người chết và bị thương. Kết quả 10 tháng năm nay cho thấy những nỗ lực trong công tác bảo đảm trật tự, an toàn giao thông đã phát huy tác dụng.

Dù vậy, chuyên gia vẫn trăn trở khi tai nạn giao thông tiếp tục gây thiệt hại lớn về tính mạng và sức khỏe người dân, trong đó có những vụ đặc biệt nghiêm trọng.

“Bình quân mỗi ngày vẫn có khoảng 26 người thiệt mạng vì tai nạn giao thông là con số rất đáng lo ngại. Đằng sau mỗi trường hợp tử vong là những mất mát, đau thương đối với gia đình và xã hội”, ông Thanh nói.

Lý giải việc số người chết giảm chậm hơn số vụ tai nạn, ông Thanh cho rằng cần nghiên cứu sâu về nguyên nhân, đặc điểm và mức độ nghiêm trọng của từng nhóm tai nạn mới có thể kết luận chính xác.

Từ kinh nghiệm nhiều năm công tác trong lĩnh vực đường bộ, ông đặc biệt lưu ý đến tốc độ lưu thông và hậu quả của những vụ va chạm ở tốc độ cao.

Hệ thống đường bộ ngày càng được đầu tư tốt hơn, phương tiện hiện đại hơn, cho phép lưu thông với tốc độ lớn. Đây là điều kiện quan trọng để nâng cao năng lực vận tải, rút ngắn thời gian đi lại.

Tuy nhiên, khi xảy ra va chạm ở tốc độ cao, hậu quả thường nặng nề hơn nhiều so với va chạm ở tốc độ thấp. Một sai sót của người điều khiển phương tiện có thể dẫn đến tai nạn đặc biệt nghiêm trọng. Những vụ tai nạn kèm theo cháy phương tiện cũng làm tăng nguy cơ thương vong.

Theo ông Thanh, tốc độ phương tiện và những yếu tố làm gia tăng hậu quả tai nạn cần được xem xét kỹ khi đánh giá hiệu quả các giải pháp bảo đảm an toàn giao thông.

Trong đó, kiểm soát những hành vi nguy hiểm, nhất là chạy quá tốc độ, sử dụng rượu bia hoặc chất kích thích khi lái xe, vẫn là yêu cầu quan trọng. Vấn đề là các chế tài đang áp dụng đã phát huy tác dụng đến đâu và cần điều chỉnh thế nào để tiếp tục kéo giảm tai nạn.

Phạt nghiêm nhưng không thể để vi phạm lặp lại

Một trong những thay đổi đáng chú ý trong công tác bảo đảm an toàn giao thông thời gian qua là việc siết chặt chế tài đối với nhiều hành vi vi phạm.

Từ ngày 1/1/2025, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ, Luật Đường bộ và Nghị định 168/2024 có hiệu lực. Nhiều hành vi nguy hiểm bị nâng mức phạt, cơ chế trừ điểm giấy phép lái xe được áp dụng; việc xử lý vi phạm nồng độ cồn, tốc độ, vượt đèn đỏ, đi ngược chiều được tăng cường.

Riêng tháng 10/2026, lực lượng chức năng cả nước xử lý 465.276 vụ vi phạm trật tự, an toàn giao thông, với tổng số tiền xử phạt hơn 854 tỷ đồng.

TS Nguyễn Văn Thanh nhìn nhận những chế tài nghiêm khắc hơn đã góp phần thay đổi ý thức người tham gia giao thông, nhất là đối với các hành vi sử dụng rượu bia, chất kích thích khi lái xe và chạy quá tốc độ.

Tuy vậy, vẫn còn những người biết rõ nguy hiểm nhưng cố tình vi phạm. Chuyên gia ủng hộ tiếp tục nghiên cứu nâng mức xử phạt đối với các hành vi cố ý, nguy hiểm và tái phạm nhiều lần, song không nên tăng đồng loạt.

Ông cho rằng cần phân biệt người cố tình vi phạm với những trường hợp thiếu quan sát, lúng túng trước biển báo, tín hiệu giao thông hoặc gặp tình huống bất ngờ trên đường.

“Có trường hợp phương tiện dừng quá vạch một khoảng nhỏ hoặc người lái không kịp xử lý tại nút giao. Nếu chỉ căn cứ hình ảnh mà bỏ qua hoàn cảnh, yếu tố lỗi, việc xử phạt có thể thiếu thuyết phục. Ngược lại, với những hành vi cố tình đặt tính mạng người khác vào tình thế nguy hiểm, cần có chế tài đủ nghiêm để răn đe”, ông Nguyễn Văn Thanh nêu thực tế.

Bên cạnh mức phạt, thời điểm phát hiện và xử lý vi phạm cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thực thi pháp luật.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Trường Giang, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, dẫn trường hợp một xe tải trọng lớn ở Gia Lai vi phạm chạy quá tốc độ 32 lần, bị phát hiện qua hệ thống camera giám sát trong khoảng thời gian từ 15/6 đến 4/8.

ĐBQH Nguyễn Trường Giang

Ông nhắc một trong những nguyên tắc tại dự thảo Luật Xử lý vi phạm hành chính (sửa đổi) đang được Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 là mọi hành vi vi phạm hành chính phải được phát hiện, ngăn chặn kịp thời; việc xử phạt phải tiến hành nhanh chóng, công khai, khách quan.

“Chúng ta chưa bàn tới nguyên nhân tại sao lại để xảy ra tình trạng vi phạm giao thông nhiều lần như vậy mà cần phải thống nhất rằng vi phạm hành chính cần phải được xử lý kịp thời để nhanh chóng lập lại trật tự quản lý hành chính bị xâm phạm, đồng thời có tác dụng răn đe và giáo dục người vi phạm”, ông Giang nhấn mạnh.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng lưu ý, việc tăng thời hiệu xử phạt có thể tạo thuận lợi cho cơ quan nhà nước nhưng ảnh hưởng đến quyền của tổ chức, cá nhân, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ chậm trễ trong phát hiện, xử lý vi phạm.

Theo đại biểu, nếu hành vi không được xử lý kịp thời, người vi phạm có thể tiếp tục thực hiện hành vi tương tự với lỗi vô ý. Khi đó, họ có thể bị áp dụng tình tiết tăng nặng do vi phạm hành chính nhiều lần.

Từ những phân tích trên, ông Giang đề nghị giữ thời hiệu xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ là một năm như quy định hiện hành, thay vì nâng lên hai năm theo dự thảo đã chỉnh lý.

Liên quan việc thông báo vi phạm, Bộ Công an cho biết sẽ nghiên cứu, đề xuất giải pháp chuyển thông tin xử lý vi phạm hành chính qua ứng dụng VNeID, giúp người vi phạm sớm biết và chủ động thực hiện các thủ tục cần thiết.

Bên cạnh mức phạt và thời hiệu xử phạt, cách thức thông báo, xử lý vi phạm cũng cần được quan tâm. Khi camera có thể ghi nhận hành vi vi phạm, dữ liệu thu thập được cần được khai thác hiệu quả để phục vụ công tác quản lý, thay vì chỉ dừng ở việc lưu trữ hình ảnh và lập hồ sơ xử phạt.

Trung tâm chỉ huy của Phòng CSGT Công an TP Hà Nội được trang bị công nghệ hiện đại, hoạt động 24/24 với hàng chục cán bộ giám sát chặt chẽ tình hình giao thông toàn thành phố.

Ngăn tai nạn trước khi xảy ra

Không chỉ phục vụ phát hiện và xử lý vi phạm, dữ liệu giao thông còn có thể giúp cơ quan chức năng nhận diện những nguy cơ mất an toàn, từ hành vi của người lái đến các bất cập trong tổ chức giao thông.

Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho hay, thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng, Bộ Công an xây dựng Đề án Trung tâm dữ liệu quản lý, giám sát, xử lý vi phạm và điều hành giao thông trên phạm vi toàn quốc.

Theo Bộ trưởng, khi hệ thống được triển khai, dữ liệu sẽ hỗ trợ phân biệt các trường hợp vi phạm vô ý, vi phạm lần đầu hoặc vi phạm nhiều lần.

“Bộ Công an sẽ tham mưu Chính phủ có những quy định phù hợp, theo hướng có thể nhắc nhở đối với trường hợp vi phạm lần đầu, cảnh cáo ở lần tiếp theo và áp dụng mức xử phạt cao nhất đối với trường hợp vi phạm nhiều lần”, Đại tướng Lương Tam Quang nói và cho rằng cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính nhân văn, tính răn đe, vừa bảo đảm sự nghiêm minh của pháp luật.

Bình luận thêm về vấn đề này, TS Nguyễn Văn Thanh khẳng định việc ứng dụng camera giám sát, trí tuệ nhân tạo trong phát hiện và xử lý vi phạm giao thông là cần thiết. Song, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn vai trò của con người.

Theo ông Thanh, camera có thể ghi nhận hình ảnh phương tiện vi phạm nhưng không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ hoàn cảnh, nguyên nhân và yếu tố lỗi của người lái xe. Do đó, cơ quan chức năng cần kiểm tra, xác minh và đánh giá khách quan trước khi ra quyết định xử phạt, tránh áp dụng máy móc.

TS Nguyễn Văn Thanh

Không chỉ phục vụ phạt nguội, dữ liệu từ hệ thống giám sát còn có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện những nguy cơ mất an toàn giao thông.

Khi thông tin về phương tiện, hành vi vi phạm, tai nạn và hạ tầng được kết nối, phân tích, các cơ quan chức năng sẽ có thêm căn cứ xác định những tuyến đường thường xuyên xảy ra vi phạm, nút giao tiềm ẩn xung đột hoặc vị trí liên tiếp ghi nhận tai nạn.

“Chẳng hạn, nếu một nút giao thường xuyên xảy ra tình trạng vượt đèn đỏ, cơ quan quản lý không chỉ xử phạt người vi phạm mà còn cần kiểm tra thời gian đèn tín hiệu, tầm nhìn, biển báo và phương án tổ chức giao thông. Với những đoạn đường liên tiếp xảy ra tai nạn, các đơn vị có trách nhiệm phải kịp thời rà soát, khắc phục những bất cập về hạ tầng”, ông Thanh gợi mở.

TS Thanh cũng đặc biệt lưu ý đến điều kiện an toàn trên những tuyến đường cho phép phương tiện lưu thông với tốc độ cao. Dù mạng lưới cao tốc được đầu tư mạnh mẽ, một số tuyến vẫn tồn tại những hạn chế về kết cấu hạ tầng, nhất là các đoạn đường chỉ có hai làn xe, không có dải phân cách cứng giữa hai chiều lưu thông.

Theo vị chuyên gia, khi phương tiện di chuyển với tốc độ lớn, nguy cơ va chạm trực diện trên những đoạn đường này rất cao, kéo theo hậu quả nghiêm trọng. Những vụ tai nạn từng xảy ra trên tuyến Cam Lộ - La Sơn là bài học cần được xem xét trong quá trình đầu tư, nâng cấp đường bộ.

Từ thực tế đó, ông Thanh đề nghị các cơ quan quản lý quan tâm đồng bộ đến số làn xe, dải phân cách, hệ thống biển báo và tín hiệu giao thông. Việc bố trí biển báo phải rõ ràng, dễ hiểu, giúp người điều khiển phương tiện có đủ thời gian quan sát và xử lý tình huống.

Đối với phương tiện kinh doanh vận tải, chuyên gia đề xuất tăng cường ứng dụng thiết bị giám sát, cảnh báo sớm nguy cơ mất an toàn để hỗ trợ lái xe. Cùng với đó, các đơn vị liên quan cần nâng cao năng lực phát hiện sự cố, tổ chức cứu hộ, cấp cứu kịp thời, đặc biệt trên các tuyến cao tốc và khu vực xa cơ sở y tế.

“Việc kéo giảm tai nạn giao thông đòi hỏi sự kết hợp giữa giáo dục ý thức, xử lý nghiêm hành vi nguy hiểm, ứng dụng công nghệ và nâng cấp hạ tầng, thay vì chỉ tập trung vào một giải pháp”, TS Nguyễn Văn Thanh nhấn mạnh.

Tai nạn giao thông đã giảm mạnh, nhưng những mất mát về tính mạng vẫn ở mức đáng lo ngại. Siết chặt xử phạt là cần thiết, song để giảm thương vong bền vững, các cơ quan chức năng còn phải phát hiện sớm hành vi nguy hiểm, khắc phục bất cập về hạ tầng và xử lý những nguy cơ tai nạn trước khi quá muộn.