Phát triển công nghiệp văn hóa phải gắn với bảo tồn và chia sẻ lợi ích từ di sản

Sáng 10/11, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa và dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thể dục, thể thao, Luật Du lịch, Luật Thư viện, Luật Điện ảnh, Luật Di sản văn hóa, Luật Quảng cáo, Luật Báo chí.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành phiên thảo luận. Ảnh: Viết Chung

Tham dự phiên họp, Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An có Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Đoàn Minh Huấn; Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Nguyễn Khắc Thận; cùng các đại biểu trong đoàn.

Góp ý vào dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú - Đoàn Nghệ An nhấn mạnh yêu cầu xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp với thực tiễn sáng tạo, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp, người sáng tạo và cộng đồng nắm giữ di sản.

Hỗ trợ người sáng tạo từ khi hình thành sản phẩm

Theo đại biểu Tú, dự thảo luật đã ghi nhận cá nhân, cộng đồng, hộ gia đình tham gia hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, đối tượng tiếp cận chính sách hỗ trợ chưa được quy định đầy đủ, nhất là đối với người sáng tạo độc lập, nhóm nghệ nhân đang hình thành sản phẩm nhưng chưa tổ chức hoạt động kinh doanh.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh phát biểu điều hành phiên thảo luận. Ảnh: Viết Chung

Thực tế cho thấy, nghệ nhân và cộng đồng có kỹ năng, tri thức văn hóa nhưng để phát triển thành sản phẩm hoàn chỉnh còn cần sự hỗ trợ về thiết kế, quản trị quyền sở hữu trí tuệ và kết nối thị trường.

Vì vậy, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú đề nghị chính sách hỗ trợ cần được triển khai ngay từ giai đoạn hình thành sản phẩm, căn cứ vào phương án khả thi, năng lực thực hiện và tiềm năng đáp ứng tiêu chí, thay vì yêu cầu sản phẩm phải được công nhận trước. Mức hỗ trợ cần phù hợp với từng giai đoạn và gắn với kết quả có thể kiểm chứng.

Bên cạnh đó, cần cụ thể hóa cơ chế triển khai các dự án liên kết, xác định rõ đầu mối, kết quả đầu ra, trách nhiệm và phương thức chia sẻ lợi ích. Cộng đồng có thể tham gia thông qua người đại diện hợp pháp hoặc đơn vị phối hợp quản lý kinh phí, không nhất thiết phải thành lập doanh nghiệp.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự phiên thảo luận tại hội trường. Ảnh: Lâm Hiển

Đại biểu cũng đề nghị làm rõ quy định về thử nghiệm, hoàn thiện sản phẩm, tránh phát sinh thủ tục chấp thuận thử nghiệm có kiểm soát đối với những hoạt động vốn đã phù hợp với quy định pháp luật.

Minh bạch việc đánh giá, công nhận sản phẩm văn hóa

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú quan tâm là cơ chế đánh giá, công nhận sản phẩm công nghiệp văn hóa. Theo đại biểu, dù kết quả đánh giá không phải điều kiện để sản xuất, kinh doanh, nhưng đây lại là căn cứ để hưởng chính sách hỗ trợ và ưu đãi.

Đại biểu đề nghị phân biệt rõ nhóm tiêu chí về giá trị văn hóa với nhóm tiêu chí về đóng góp của nhân lực và công đoạn thực hiện trong nước. Bởi sản xuất trong nước có thể tạo ra giá trị kinh tế nhưng chưa đủ để chứng minh bản sắc văn hóa Việt Nam. Ngược lại, các sản phẩm sáng tạo đương đại vẫn có thể thể hiện giá trị Việt Nam mà không nhất thiết sử dụng trực tiếp hình tượng truyền thống.

Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú - Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An phát biểu thảo luận. Ảnh: Viết Chung

Đối với những sản phẩm được thực hiện tại nhiều địa phương, cần có một đầu mối thống nhất giải quyết hồ sơ. Kết quả công nhận nên có giá trị trên phạm vi toàn quốc và được sử dụng lại khi xem xét các chính sách liên quan, tránh tình trạng doanh nghiệp phải chứng minh lại cùng một nội dung ở nhiều địa phương.

Đồng thời, cần quy định rõ căn cứ thu hồi công nhận, quyền giải trình, thời hạn khắc phục và nguyên tắc xử lý đối với các ưu đãi đã được hưởng. Phải phân biệt hành vi gian lận với những sai sót có thể khắc phục, không thu hồi các ưu đãi đã hưởng hợp pháp chỉ vì bộ tiêu chí được điều chỉnh.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự phiên thảo luận tại hội trường. Ảnh: Lâm Hiển

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị mở rộng tiêu chí xác định sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm. Bên cạnh yêu cầu tạo giá trị gia tăng cao, cần xem xét cả những sản phẩm có giá trị văn hóa, xã hội đặc biệt quan trọng, nhất là các sản phẩm đáp ứng nhu cầu văn hóa thiết yếu của nhóm yếu thế nhưng không có khả năng tạo ra giá trị kinh tế trực tiếp lớn.

Bảo vệ quyền khai thác di sản, lợi ích của cộng đồng

Đề cập đến việc xây dựng sàn giao dịch công nghiệp văn hóa, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú nhấn mạnh yêu cầu làm rõ phạm vi quyền được phép giao dịch đối với các sản phẩm có sử dụng di sản văn hóa và tri thức truyền thống.

Theo đại biểu, việc ghi nhận nguồn gốc di sản trong hồ sơ sản phẩm không đồng nghĩa với việc chủ thể đưa sản phẩm lên sàn đã có đầy đủ quyền khai thác. Vì vậy, hồ sơ giao dịch cần phân biệt rõ phần sáng tạo mới với chất liệu văn hóa có sẵn, đồng thời xác định phạm vi quyền khai thác theo quy định về sở hữu trí tuệ và di sản văn hóa.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự phiên thảo luận tại hội trường. Ảnh: Lâm Hiển

Đối với các dự án nhận hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước có khai thác trực tiếp di sản cộng đồng, đại biểu đề nghị phương án hỗ trợ phải xác định rõ sự tham gia của cộng đồng, lợi ích được chia sẻ và trách nhiệm bảo tồn di sản.

Đại biểu cũng lưu ý, việc công nhận bản sắc hoặc thương hiệu không đồng nghĩa với việc tạo ra quyền độc quyền đối với di sản văn hóa. Sàn giao dịch cần có trách nhiệm tiếp nhận phản ánh, kiểm tra thông tin và xử lý giao dịch khi phát hiện dấu hiệu vi phạm.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú, phát triển công nghiệp văn hóa không chỉ hướng tới thương mại hóa các giá trị văn hóa mà còn phải tạo động lực bảo tồn, phát huy di sản và bảo đảm quyền lợi chính đáng của những cộng đồng đang nắm giữ, thực hành và trao truyền các giá trị đó. Đây là nền tảng để công nghiệp văn hóa phát triển bền vững, vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam.