Phát triển đội tàu biển Việt Nam: Cần chiến lược dài hạn và đột phá

Đội tàu thay đổi không đáng kể trong 10 năm

Thống kê của Cục Hàng hải và Đường thủy VN, tính tới hết năm 2025, tổng số tàu thuộc đội tàu biển Việt Nam là hơn 1.400 tàu với tổng trọng tải khoảng 9,4 triệu DWT. Đội tàu biển Việt Nam đứng thứ 26 của thế giới, chiếm 0,8% thị phần đội tàu thế giới. Tuổi trung bình là 17,3 tuổi, trong đó có trên 50% đội tàu trên 15 tuổi.

Mức tăng trưởng bình quân của đội tàu Việt Nam khoảng 0,91%/năm (Ảnh: Hải An).

Hiện nay, đội tàu mang cờ quốc tịch nước ngoài thuộc sở hữu của doanh nghiệp Việt Nam khoảng 220 tàu với tổng trọng tải khoảng 5 triệu DWT, chiếm khoảng 30% tổng trọng tải đội tàu quốc gia.

Dự liệu cho thấy năm 2016, đội tàu Việt Nam có 1.267 tàu với tổng trọng tải 7,6 triệu DWT, tổng dung tích 4,6 triệu GT, trọng tải bình quân 6.000 DWT/tàu. Tuổi tàu trung bình là 16 tuổi.

Có thể thấy sau gần 10 năm, đội tàu biển Việt Nam thay đổi không đáng kể. Số lượng đội tàu vận tải giảm khoảng 300 tàu, với mức giảm bình quân khoảng 2,1%/năm. Tuy nhiên, tổng trọng tải đội tàu tăng nhẹ, trung bình khoảng 0,91%/năm.

Đáng chú ý, trọng tải bình quân tăng từ 6.000 DWT/tàu lên 8.900 DWT/tàu, tương ứng 4,8%/năm, cho thấy tàu biển có xu hướng tăng về trọng tải và kích cỡ. Cơ cấu đội tàu phát triển hợp lý hơn, các tàu chuyên dụng tăng lên như tàu container (tăng từ 36 lên 45 tàu, tàu khí hóa lỏng tăng từ 12 lên 21 tàu).

Hiện nay, tốc độ tăng trưởng đội tàu của thế giới từ năm 2016 đến năm 2024 trung bình là 3,15%/năm, trong đó tàu container tăng 5,4%/năm. Đặc biệt, từ năm 2023 đến nay, đốc độ tăng trưởng tàu container trung bình trên 7%/năm, cỡ tàu ngày càng lớn, tàu lớn nhất có sức chở trên 24.000 Teu, cho thấy xu hướng đầu tư tàu container đang phát triển.

Theo Cục Hàng hải và Đường thủy VN, tốc độ tăng trưởng đội tàu biển Việt Nam chậm hơn so với tốc độ tăng trưởng đội tàu thế giới, đặc biệt là đội tàu container của Việt Nam, số lượng ít và trọng tải nhỏ. Tàu container có sức chứa lớn nhất thuộc đội tàu Việt Nam khoảng 2.000 Teu.

Cấp thiết phát triển đội tàu

Theo giới quan sát, vận tải biển đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối hàng hóa giao thương giữa các nước trên thế giới. Hơn 80% sản lượng hàng hóa thương mại được vận chuyển bằng đường biển. Đặc biệt, Việt Nam là quốc gia có bờ biển dài, gần các tuyến đường hàng hải quan trọng của thế giới, nên ngành hàng hải có tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế xã hội đất nước.

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng sản lượng hàng hóa xuất nhập khẩu của Việt Nam chủ yếu do đội tàu nước ngoài đảm nhận (chiếm trên 90%), đặc biệt các tuyến biển xa như Châu Mỹ, Châu Âu. Đội tàu trong nước chủ yếu vận tải nội địa và hoạt động tuyến quốc tế ngắn trong khu vực châu Á.

Hiện nay, đội tàu Việt Nam gần như đảm nhận được 100% thị phần vận tải hàng nội địa trong nhiều năm qua, trừ một số tàu chuyên dùng.

Tuy nhiên, với vận tải hàng hóa quốc tế, thị phần vận tải của đội tàu biển Việt Nam trong 10 năm qua có xu hướng giảm nhẹ. Cụ thể, năm 2015 đạt 11%, năm 2016 đạt 8%, năm 2017 đạt 8%, năm 2023 đạt 7%, năm 2024 đạt 7%, trung bình 7,3% năm.

Lý giải về điều này, Cục Hàng hải và Đường thủy VN cho rằng, do đội tàu biển Việt Nam chưa có sự phát triển đáng kể, không theo kịp tốc độ tăng trưởng sản lượng vận tải biển (sản lượng vận tải biển tăng trung bình trên 10%/năm, trọng tải đội tàu tăng 0,91%/năm).

Trong khi đó, đội tàu quốc tế ngày càng phát triển mạnh, tốc độ tăng trưởng cao gấp nhiều lần đội tàu Việt Nam, sử dụng tàu trọng tải lớn để tối ưu hóa hiệu quả khai thác, tham gia chuỗi vận tải toàn cầu kết nối các châu lục. Đội tàu vận tải biển Việt Nam vẫn chủ yếu trọng tải nhỏ, vận tải quốc tế theo từng chặng nhỏ lẻ, ngày càng khó cạnh tranh với đội tàu nước ngoài.

Hiện có khoảng 40 hãng tàu biển nước ngoài hoạt động vận tải hàng hóa xuất nhập khẩu tại Việt Nam, đảm nhận trên 90% sản lượng hàng hóa xuất nhập khẩu. Trong đó có mặt của hầu hết các hãng tàu lớn nhất trên thế giới như hãng tàu MSC, Maersk, CMA-CGM, COSCO, ONE, Hapag - Lloyd ...

Các hãng tàu nước ngoài vào hoạt động tại Việt Nam đều có văn phòng đại diện tại Việt Nam, thay mặt cho hãng tàu thực hiện hoạt động kinh doanh tại Việt Nam và làm đại lý theo hợp đồng.

Thế giới hiện có 3 liên minh lớn gồm 10 hãng tàu hàng đầu thế giới, các liên minh này chiếm 70-80% thị phần vận tải trên toàn cầu. Có thể thấy, vận tải hàng hóa trên thế giới ngày càng tập trung vào các hãng tàu lớn.

Ở khối tàu chuyên dụng, trong năm 2020 và đầu năm 2021, một số doanh nghiệp đầu tư tàu chuyên dụng vận tải khí hóa lỏng, tàu dầu thô trọng tải lớn (trên 300.000 DWT), có độ tuổi từ 15 đến 20 tuổi đề xuất treo cờ Việt Nam. Điều này được đánh giá giúp làm tăng quy mô đội tàu trong nước, đồng thời nhà nước cũng thu được một khoản thuế, phí từ việc nhập khẩu và đăng ký tàu biển.

"Đội tàu của Việt Nam hiện chưa thể cạnh tranh được đội tàu nước ngoài do cơ cấu đội tàu chưa hợp lý, trọng tải nhỏ, trong khi xu hướng thế giới phát triển tàu trọng tải lớn để tối ưu hóa chi phí vận tải, đặc biệt là đội tàu container và tàu chuyên dụng.

Bởi thế, nhiệm vụ phát triển đội tàu Việt Nam vận tải biển quốc tế để có thể vươn ra biển xa đang được coi là bài toán cấp thiết hơn bao giờ hết với ngành hàng hải Việt Nam", Cục Hàng hải và Đường thủy VN nhận định.

Hoàng Anh