Phát triển kinh tế đêm: Động lực tăng trưởng mới cho TPHCM (Bài 4)

Một trong những khó khăn lớn của kinh tế đêm không nằm ở việc thiếu ý tưởng hay thiếu nhu cầu, mà nằm ở khoảng cách giữa chủ trương phát triển và khả năng tổ chức thực hiện. Trên thực tế, một không gian kinh tế đêm có thể liên quan đồng thời đến nhiều lĩnh vực: quy hoạch, đất đai, xây dựng, giao thông, thương mại, du lịch, văn hóa, môi trường, an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, lao động và quản lý tài sản công...

Thiếu kiến trúc vận hành

Mỗi lĩnh vực đều có quy định, cơ quan quản lý và quy trình riêng. Nhưng hoạt động kinh tế đêm lại diễn ra trong một không gian thống nhất, nơi các vấn đề này đan xen và tác động trực tiếp đến nhau. Đây chính là vùng xám trong triển khai: trách nhiệm quản lý được phân chia theo ngành, nhưng trách nhiệm tạo ra một hệ sinh thái hoạt động hiệu quả lại chưa chắc đã được xác lập đầy đủ. Chẳng hạn, một địa phương có thể chủ trương khai thác không gian công cộng vào ban đêm để phát triển hoạt động văn hóa và thương mại.

Tuy nhiên, ai là đơn vị chịu trách nhiệm tổ chức tổng thể? Ai có quyền khai thác từng khu vực? Cơ chế lựa chọn doanh nghiệp tham gia như thế nào? Nguồn thu được phân bổ ra sao? Ai chịu trách nhiệm về hạ tầng, vệ sinh, an ninh, tiếng ồn và phòng cháy chữa cháy? Khi phát sinh xung đột giữa hoạt động kinh doanh và quyền sử dụng không gian của cư dân, cơ quan nào có trách nhiệm giải quyết? Nếu những câu hỏi này không được trả lời từ đầu, chủ trương có thể được triển khai nhưng khó tạo ra một mô hình vận hành ổn định.

Một vùng xám khác là ranh giới giữa hoạt động văn hóa, hoạt động thương mại và hoạt động khai thác không gian công cộng. Không phải mọi hoạt động có yếu tố văn hóa đều có thể mặc nhiên được xem là hoạt động phục vụ lợi ích công cộng. Ngược lại, cũng không nên xem mọi hoạt động có doanh thu là hoạt động thương mại thuần túy cần được quản lý theo cùng một cách. Một chương trình biểu diễn miễn phí có thể tạo ra doanh thu gián tiếp cho nhiều ngành dịch vụ. Một không gian đọc sách, triển lãm hay sinh hoạt cộng đồng có thể mang lại giá trị xã hội lớn nhưng không có khả năng tự cân đối tài chính. Một khu vực tổ chức chợ sáng tạo có thể vừa tạo cơ hội cho nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp nhỏ, vừa đóng góp vào sức hấp dẫn du lịch.

TPHCM phát huy lợi thế để phát triển kinh tế đêm

TPHCM phát huy lợi thế để phát triển kinh tế đêm

Do đó, cần phân biệt rõ mục tiêu, tính chất và cơ chế khai thác của từng loại hình. Nếu áp dụng một phương thức quản lý đồng nhất cho tất cả, sẽ khó khuyến khích những hoạt động có giá trị xã hội nhưng chưa có khả năng thương mại cao. Ngược lại, nếu thiếu nguyên tắc kiểm soát, không gian công cộng có thể bị thương mại hóa quá mức. Vấn đề không phải là nới lỏng quản lý hay tăng thêm thủ tục, mà là thiết kế một kiến trúc quản trị phù hợp, trong đó trách nhiệm, quyền hạn, nguồn lực và kết quả đầu ra được xác định rõ ràng.

Có ít nhất 4 cách hiểu cần được nhìn nhận lại khi bàn về kinh tế đêm. Thứ nhất, không nên đồng nhất kinh tế đêm với hoạt động vui chơi, giải trí và ăn uống. Đây chỉ là một nhóm ngành trong hệ sinh thái rộng hơn. Kinh tế đêm còn có thể bao gồm giáo dục, nghiên cứu, sáng tạo, thể thao, chăm sóc sức khỏe, nghệ thuật, dịch vụ chuyên môn, sản xuất nội dung và các hoạt động cộng đồng.

Thứ hai, không nên cho rằng cứ kéo dài thời gian hoạt động là sẽ tạo ra tăng trưởng. Thời gian hoạt động chỉ là một điều kiện. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào sức mua, mật độ dân cư, khả năng tiếp cận, chất lượng sản phẩm, an toàn, chi phí vận hành và khả năng duy trì nhu cầu. Một khu vực mở cửa đến 2 giờ sáng nhưng thiếu khách, thiếu phương tiện giao thông và không có sản phẩm đủ sức hấp dẫn sẽ không thể trở thành một mô hình kinh tế hiệu quả.

Thứ ba, không nên đánh giá thành công chỉ bằng lượng khách, doanh thu hoặc số lượng sự kiện. Những chỉ số này cần thiết nhưng chưa phản ánh đầy đủ giá trị phát triển. Cần quan tâm thêm đến số lượng việc làm ổn định, tỷ lệ doanh nghiệp sáng tạo tham gia, thu nhập của người lao động, tỷ lệ sản phẩm văn hóa được thương mại hóa, doanh thu bản quyền, mức độ tham gia của cộng đồng và khả năng tái đầu tư cho hoạt động sáng tạo.

Thứ tư, không nên mặc định kinh tế đêm phải gắn với những khu vực tập trung đông người hoặc những không gian có quy mô lớn. Một mô hình hiệu quả có thể hình thành từ những địa điểm nhỏ, những tuyến phố chuyên đề, một không gian di sản, một trung tâm sáng tạo, một thư viện, một nhà hát hay một khu vực ven sông được tổ chức hợp lý. Điều quan trọng không phải là quy mô vật lý của địa điểm mà là năng lực kết nối các hoạt động và tạo ra giá trị bổ trợ cho nhau.

Du khách quốc tế trải nghiệm trò chơi dân gian tại Đường sách TPHCM

Du khách quốc tế trải nghiệm trò chơi dân gian tại Đường sách TPHCM

Cần cấu trúc đa chức năng và có bản sắc

Với đặc điểm không gian, dân cư và hoạt động kinh tế đa dạng, TPHCM không nên phát triển kinh tế đêm theo tư duy chỉ tập trung vào một vài khu vực trung tâm hoặc sao chép một mô hình duy nhất cho toàn thành phố. Cần nhìn nhận mỗi khu vực có một lợi thế, một cấu trúc dân cư, một khả năng tiếp cận và một bản sắc riêng. Từ đó hình thành mạng lưới các không gian kinh tế đêm có chức năng khác nhau nhưng có khả năng kết nối, hỗ trợ và bổ sung cho nhau.

Khu vực trung tâm có thể tập trung vào các hoạt động nghệ thuật biểu diễn, di sản, triển lãm, ẩm thực, thiết kế, mua sắm và du lịch văn hóa. Những khu vực có lợi thế về cảnh quan sông nước có thể phát triển các hoạt động văn hóa ven sông, trải nghiệm sinh thái, nghệ thuật ngoài trời và dịch vụ du lịch. Những khu vực có nhiều trường đại học, cơ sở đào tạo và cộng đồng sáng tạo có thể phát triển không gian nghiên cứu, giao lưu học thuật, trình diễn, khởi nghiệp và sáng tạo nội dung.

Những khu vực có mật độ dân cư cao cần ưu tiên các hoạt động thể thao, thư viện, sinh hoạt cộng đồng, giáo dục và dịch vụ phục vụ đời sống thường nhật. Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng tất cả địa phương cùng tập trung phát triển một vài loại hình dịch vụ giống nhau, dẫn đến cạnh tranh trực tiếp, phân tán nguồn lực và thiếu bản sắc. Đặc biệt, cần nhìn kinh tế đêm trong mối quan hệ với cấu trúc không gian đô thị và quy hoạch sử dụng đất.

Một khu vực được xác định có tiềm năng phát triển hoạt động ban đêm không có nghĩa là mọi công trình và mọi loại hình kinh doanh đều có thể hoạt động không giới hạn. Khả năng tổ chức cần được tính toán trên cơ sở sức chịu tải hạ tầng, khoảng cách với khu dân cư, khả năng thoát hiểm, giao thông công cộng, bãi đỗ xe, vệ sinh môi trường và các yêu cầu về an toàn.

Không gian kinh tế đêm cần được thiết kế để người dân có thể tiếp cận thuận tiện, an toàn và bình đẳng, thay vì chỉ phục vụ một nhóm khách hàng có khả năng chi tiêu cao. Một thành phố phát triển không phải là thành phố khiến mọi người phải ra đường và tiêu tiền vào ban đêm, mà là thành phố tạo ra đủ lựa chọn để mỗi người có thể sử dụng thời gian của mình theo nhu cầu và điều kiện riêng.

Giá trị mới chỉ thực sự hình thành khi kinh tế đêm tạo ra những nhu cầu mới, sản phẩm mới, thị trường mới, việc làm mới và các chuỗi cung ứng có khả năng phát triển. Chẳng hạn, khi một nhà hát phát triển chương trình biểu diễn định kỳ, nó có thể tạo ra thị trường cho nghệ sĩ, nhà sản xuất, kỹ thuật viên, đơn vị thiết kế, truyền thông và các dịch vụ liên quan.

Khi một khu vực tổ chức các hoạt động sáng tạo về đêm, nó có thể trở thành môi trường thử nghiệm cho những sản phẩm văn hóa mới. Khi một không gian di sản được khai thác bằng các hình thức diễn giải, trải nghiệm và công nghệ phù hợp, giá trị văn hóa có thể được chuyển hóa thành sản phẩm du lịch và giáo dục có khả năng tạo nguồn thu lâu dài.

Đó là sự khác biệt giữa khai thác nhu cầu tiêu dùng sẵn có và kiến tạo năng lực kinh tế mới. Trong kỷ nguyên công nghiệp văn hóa, lợi thế cạnh tranh của một thành phố không chỉ nằm ở hạ tầng, mặt bằng hay số lượng cơ sở kinh doanh. Lợi thế còn nằm ở khả năng tạo ra ý tưởng, nội dung, bản sắc, trải nghiệm và sản phẩm có giá trị khác biệt.

Những thành phố có thể biến tài sản văn hóa thành nguồn lực sáng tạo, biến cộng đồng sáng tạo thành lực lượng sản xuất và biến sản phẩm sáng tạo thành thị trường sẽ có nhiều cơ hội tạo ra giá trị gia tăng bền vững hơn. TPHCM cần hướng đến mục tiêu đó thay vì chỉ chạy theo những chỉ tiêu về số lượng khách và mức chi tiêu. Khi tư duy được thay đổi, kinh tế đêm sẽ không còn là việc kéo dài một ngày kinh doanh, mà trở thành cơ hội mở rộng không gian sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa và nâng cao chất lượng sống.

Đó cũng là hướng đi để TPHCM không chỉ trở thành một thành phố hoạt động sôi động hơn, mà còn là một thành phố có nhiều giá trị hơn để người dân tự hào, du khách muốn khám phá và các thế hệ sáng tạo muốn lựa chọn gắn bó lâu dài.

Du lịch đang trở thành động lực quan trọng cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của TPHCM, đồng thời góp phần tái định hình bản sắc đô thị trong bối cảnh cạnh tranh du lịch giữa các thành phố lớn Châu Á. Theo định hướng quy hoạch mới, TPHCM không chỉ hướng đến mục tiêu trở thành siêu đô thị với quy mô kinh tế lớn vào năm 2050 mà còn đặt tham vọng phát triển đô thị bằng văn hóa, du lịch và không gian biển trong tầm nhìn dài hạn. Trong đó, du lịch biển và kinh tế ven sông được xác định là những trụ cột chiến lược mới. Bên cạnh lợi thế về du lịch đô thị, TPHCM còn được đánh giá có nhiều tiềm năng phát triển các sản phẩm du lịch mang tính biểu tượng như du lịch đường sông, lễ hội ánh sáng, nghệ thuật đương đại, công nghiệp sáng tạo và các hoạt động kinh tế đêm.

(Còn tiếp)

NHÓM PV

Nguồn CA TP.HCM: http://congan.com.vn/vu-an/phong-su/phat-trien-kinh-te-dem-dong-luc-tang-truong-moi-cho-tphcm-bai-4_200184.html