Phát triển kinh tế đêm: Động lực tăng trưởng mới cho TPHCM
Trong bối cảnh TPHCM đang hướng đến phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo, một nguy cơ cần được nhìn nhận thẳng thắn là kinh tế đêm có thể bị hành chính hóa trong quá trình triển khai. Khi thành công được đo bằng số kế hoạch, số tuyến phố, số sự kiện, số cuộc họp và lễ khai trương, trong khi thị trường, doanh nghiệp sáng tạo, sản phẩm văn hóa và năng lực vận hành chưa hình thành, chính sách có thể tạo ra nhiều hoạt động bề nổi nhưng chưa tạo được giá trị kinh tế thực chất.
Từ chủ trương đúng đến nguy cơ triển khai lệch hướng
kinh tế đêm không phải là một khái niệm mới trong chính sách phát triển của Việt Nam. Ngày 27/7/2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1129/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển kinh tế ban đêm ở Việt Nam. Đây là cơ sở chính sách quan trọng, thể hiện sự quan tâm của Nhà nước đối với việc khai thác tiềm năng kinh tế từ các hoạt động diễn ra trong khoảng thời gian ban đêm.
Tiếp đó, định hướng phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa ngày càng được xác lập rõ hơn qua Quyết định số 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 về Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030, đặc biệt là Quyết định số 2486/QĐ-TTg ngày 14/11/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Không gian đô thị TPHCM - sức sống và tiềm năng phát triển kinh tế ban đêm
Đáng chú ý, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục đặt ra yêu cầu phát triển văn hóa trong mối quan hệ với con người, sức sáng tạo, nguồn lực xã hội và sự phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới. Nhìn từ hệ thống chủ trương, kinh tế đêm có cơ hội được tiếp cận ở một tầm vóc rộng hơn: không chỉ là hoạt động dịch vụ, mà còn là môi trường phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo, du lịch trải nghiệm và những mô hình kinh doanh dựa trên tri thức, bản sắc và giá trị văn hóa.
Tuy nhiên, giữa định hướng chính sách và thực tiễn triển khai luôn tồn tại một khoảng cách cần được nhận diện. Một chủ trương đúng không mặc nhiên dẫn đến một mô hình thực hiện đúng. Một đề án được phê duyệt không đồng nghĩa với việc thị trường đã hình thành. Một địa phương ban hành kế hoạch phát triển kinh tế đêm cũng chưa có nghĩa là địa phương đó đã tạo ra được một nền kinh tế đêm.
Đây là điểm cần đặc biệt lưu ý đối với TPHCM. Khi Thành phố đặt mục tiêu phát triển các ngành kinh tế có hàm lượng sáng tạo, văn hóa và dịch vụ cao, nguy cơ không nằm ở việc thiếu hoạt động triển khai, mà có thể nằm ở cách thức triển khai: quá chú trọng biểu hiện hành chính của một chính sách, trong khi những điều kiện kinh tế cần thiết để chính sách vận hành chưa được giải quyết.
Hành chính hóa kinh tế đêm không có nghĩa là Nhà nước tham gia quản lý. Quản lý nhà nước là yêu cầu tất yếu, đặc biệt đối với những hoạt động liên quan đến không gian công cộng, an ninh trật tự, môi trường, giao thông, phòng cháy chữa cháy và quyền lợi của người dân. Vấn đề xuất hiện khi phương thức quản lý hành chính dần thay thế vai trò kiến tạo thị trường và phát triển hệ sinh thái kinh doanh.
Một biểu hiện có thể xảy ra là địa phương tiếp cận kinh tế đêm chủ yếu bằng cách xây dựng kế hoạch, phân công nhiệm vụ cho các phòng ban, tổ chức lễ phát động, lựa chọn địa điểm, lập danh mục hoạt động và triển khai những chương trình theo lịch hành chính. Các cơ quan Nhà nước trở thành trung tâm tổ chức, còn doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà sáng tạo và cộng đồng kinh doanh chủ yếu tham gia với vai trò thực hiện hoặc cung ứng dịch vụ theo từng chương trình.
Cách làm này có thể cần thiết trong giai đoạn khởi động, nhưng không thể trở thành phương thức vận hành lâu dài. Một nền kinh tế không thể phát triển bền vững nếu hoạt động của nó phụ thuộc chủ yếu vào lịch tổ chức của cơ quan quản lý. Khi kết thúc chương trình, nguồn lực điều phối rút đi, sự kiện không còn được tổ chức, địa điểm có thể trở lại trạng thái ban đầu. Điều đó cho thấy hoạt động đã được tổ chức nhưng chưa chắc năng lực kinh tế đã được hình thành.

Du khách vui chơi tại phố đi bộ Bùi Viện. Ảnh: T.H
Cần phân biệt rất rõ giữa Nhà nước tạo điều kiện cho thị trường phát triển và Nhà nước trực tiếp làm thay thị trường. Vai trò phù hợp của chính quyền là xác định định hướng, tạo lập môi trường pháp lý, tổ chức hạ tầng, giải quyết các "điểm nghẽn", bảo đảm lợi ích công cộng, thiết lập cơ chế hợp tác và giám sát hiệu quả. Còn việc lựa chọn sản phẩm, phát triển khách hàng, tổ chức kinh doanh, xây dựng thương hiệu, đổi mới dịch vụ và duy trì hoạt động phải có sự tham gia thực chất của doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo. Nếu mọi hoạt động đều phải chờ kế hoạch, ngân sách, chỉ đạo hoặc chương trình của cơ quan quản lý, thì đó chưa phải là một thị trường đủ năng lực tự vận hành.
Nguy cơ lớn hơn là hình thành tư duy hoàn thành nhiệm vụ hành chính thay vì giải quyết bài toán kinh tế. Cơ quan được giao nhiệm vụ có thể hoàn thành kế hoạch bằng việc tổ chức đầy đủ các hoạt động đã đăng ký, nhưng những câu hỏi quan trọng hơn lại chưa được trả lời: Có bao nhiêu doanh nghiệp tham gia thực chất? Có bao nhiêu sản phẩm được duy trì sau chương trình? Doanh thu đến từ đâu? Khách hàng quay lại vì điều gì? Ai chịu trách nhiệm vận hành khi nguồn lực hỗ trợ ban đầu kết thúc? Nếu không có câu trả lời, kết quả quản lý có thể được ghi nhận nhưng kết quả phát triển kinh tế vẫn còn bỏ ngỏ.
Khi phố đêm có tên nhưng chưa có sản phẩm
một nguy cơ khác là hình thức hóa kinh tế đêm thông qua việc tạo lập những biểu hiện dễ nhận diện nhưng chưa chắc có giá trị phát triển tương ứng. Một tuyến phố được gắn biển kinh tế đêm. Một khu vực được lựa chọn để tổ chức chợ đêm. Một không gian được trang trí ánh sáng. Một chương trình biểu diễn được tổ chức vào cuối tuần. Một số cơ sở kinh doanh được vận động kéo dài thời gian hoạt động. Tất cả những việc này có thể tạo ra sự thay đổi về hình ảnh và không khí sinh hoạt. Nhưng câu hỏi cần đặt ra là: điều gì thực sự mới được hình thành?
Nếu những cửa hàng vẫn bán những sản phẩm quen thuộc, hoạt động vẫn phụ thuộc vào lượng khách có sẵn, chương trình văn hóa chỉ diễn ra theo từng đợt và không có doanh nghiệp nào đầu tư phát triển sản phẩm đặc trưng, thì việc thay đổi tên gọi hoặc thời gian hoạt động chưa đủ để tạo thành một mô hình kinh tế đêm có bản sắc. Có thể hình dung một khu vực được quy hoạch thành phố đêm nhưng sau một thời gian, hoạt động chủ yếu vẫn là ăn uống, bán hàng thông thường, trong khi các sản phẩm nghệ thuật, sáng tạo, trình diễn, trải nghiệm văn hóa và dịch vụ chuyên biệt chưa hình thành. Khi đó, giá trị mới được tạo ra rất hạn chế. Thành phố có thể có thêm một địa điểm hoạt động ban đêm, nhưng chưa chắc đã có thêm một ngành kinh tế mới.
Hình thức hóa còn thể hiện ở việc sử dụng những chỉ tiêu dễ thống kê để thay thế những chỉ tiêu khó đo lường hơn. Số lượng sự kiện, số lượt khách, số gian hàng, số tuyến phố và số cơ sở tham gia đều là những thông tin cần thiết. Tuy nhiên, chúng không thể đại diện đầy đủ cho năng lực kinh tế.
Khi một chủ trương được quan tâm rộng rãi, nguy cơ triển khai theo phong trào thường xuất hiện nếu thiếu tiêu chí phân loại và đánh giá phù hợp. Đối với kinh tế đêm, điều này có thể dẫn đến tình trạng địa phương nào cũng muốn có một tuyến phố đêm, một chợ đêm, một không gian biểu diễn, một khu thương mại hoặc một chương trình sự kiện đặc trưng. Những mô hình tương tự được triển khai ở nhiều địa bàn mà chưa có nghiên cứu đầy đủ về nhu cầu dân cư, khả năng chi tiêu, sức hấp dẫn du lịch, đặc điểm không gian, năng lực vận hành và lợi thế cạnh tranh.
Sự tương đồng về mô hình không phải lúc nào cũng là vấn đề. Một số chức năng dịch vụ cơ bản có thể được nhân rộng. Nhưng nếu mọi địa phương đều lựa chọn cùng một loại hình, cùng phương thức tổ chức và cùng cách đánh giá kết quả, nguy cơ cạnh tranh bằng hình thức sẽ lớn hơn cạnh tranh bằng giá trị. TPHCM có đặc điểm không gian, dân cư và hoạt động kinh tế rất đa dạng. Những khu vực có lợi thế về di sản, nghệ thuật, du lịch, cảnh quan sông nước, giáo dục, công nghệ hay cộng đồng sáng tạo không thể được tổ chức theo một công thức giống nhau.
Một khu vực có lợi thế về biểu diễn nghệ thuật cần có hệ thống sản xuất và phân phối sản phẩm biểu diễn. Một khu vực có lợi thế về di sản cần có năng lực diễn giải, bảo tồn và tổ chức trải nghiệm. Một khu vực có nhiều trường đại học cần phát triển các hoạt động giao lưu học thuật, sáng tạo, triển lãm và nghiên cứu. Một khu vực dân cư đông đúc có thể cần những dịch vụ văn hóa, thể thao, giáo dục và giải trí phục vụ đời sống thường nhật.
Nếu không xuất phát từ lợi thế và nhu cầu thực tế, việc nhân rộng mô hình có thể tạo ra nhiều địa điểm mang tên kinh tế đêm nhưng thiếu khả năng cạnh tranh và duy trì hoạt động. Kinh tế đêm không nên trở thành một cuộc chạy đua về số lượng tuyến phố, mà cần là quá trình hình thành các cực hoạt động có chức năng và bản sắc khác nhau.
Một sự kiện thu hút đông người trong một đêm chưa chắc tạo ra được thị trường cho những tháng tiếp theo. Một tuyến phố có nhiều gian hàng chưa chắc tạo ra thu nhập ổn định cho người kinh doanh. Một khu vực có lượng khách lớn chưa chắc mang lại giá trị gia tăng cao nếu phần lớn sản phẩm được cung ứng theo phương thức đơn giản, thiếu khác biệt và phụ thuộc vào tiêu dùng ngắn hạn. Điều đáng quan tâm không phải là một địa phương đã tổ chức bao nhiêu hoạt động, mà là sau những hoạt động ấy, năng lực sản xuất, kinh doanh và sáng tạo nào đã được hình thành.
(Còn tiếp...)

