Phát triển văn hóa số - Động lực mới cho sự phát triển bền vững

Phát triển văn hóa số vì thế không đơn thuần là ứng dụng công nghệ vào lĩnh vực văn hóa, mà là quá trình kiến tạo môi trường mới để hình thành nhân cách, bồi dưỡng tri thức, nuôi dưỡng khát vọng và bản lĩnh của con người Việt Nam trong thời đại số.

Phát triển văn hóa số là một trong những nhiệm vụ quan trọng được Nghị quyết số 80 - NQ/TW nhấn mạnh

Đột phá trong tư duy lý luận, thực tiễn

Cụ thể, Nghị quyết đã nêu rõ phải bảo đảm đầy đủ quyền thụ hưởng và sáng tạo văn hóa, tiếp cận bình đẳng văn hóa; phát triển dịch vụ văn hóa, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nhân dân. Xây dựng và vận hành nền tảng văn hóa số toàn dân, cung cấp miễn phí hoặc với chi phí thấp các dịch vụ thư viện số, bảo tàng số, nghệ thuật biểu diễn trực tuyến, lớp học nghệ thuật trực tuyến nhằm thu hẹp khoảng cách thụ hưởng văn hóa giữa các vùng, miền, tầng lớp nhân dân.

Theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và nghiên cứu khoa học (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam), Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển văn hóa số đã thể hiện sự đột phá quan trọng trong tư duy lý luận, thực tiễn của Đảng và Nhà nước ta; nhìn nhận không gian số như một không gian văn hóa đa chiều, đầy đủ, có tính hệ thống chứ không chỉ đơn thuần là hạ tầng công nghệ hay công cụ truyền tải thông tin, phục vụ các nhu cầu xã hội.

Cùng với sự mở rộng xuyên biên giới trên môi trường mạng, văn hóa số bước đầu được định hình, vận hành với đầy đủ các thành tố văn hóa như ngôn ngữ, biểu tượng, giá trị… phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến, chọn lọc, sáng tạo và loại trừ giá trị không phù hợp. Phát triển không gian số không chỉ tạo nên các sản phẩm văn hóa phong phú, đa dạng mà còn đáp ứng nhu cầu cảm thụ, biểu đạt và sáng tạo văn hóa của các nhóm xã hội, các thế hệ, giai tầng với những hệ giá trị khác nhau.

“Điểm đột phá của Nghị quyết nằm ở chỗ thay vì coi chuyển đổi số chỉ là hiện đại hóa kỹ thuật, Nghị quyết đã đặt vấn đề ở tầng sâu hơn là cần xây dựng nền tảng giá trị và phát triển con người trên cơ sở các biện pháp quản lý hướng tới nhu cầu, lợi ích, sự tôn trọng quyền con người trong môi trường số. Đây là quan điểm phát triển toàn diện, khi văn hóa không đứng ngoài chuyển đổi số, mà trở thành trụ cột định hướng cho sự phát triển bền vững của con người và xã hội trong kỷ nguyên mới”, TS Đặng Vũ Cảnh Linh cho biết.

“Lấy cái đẹp, dẹp cái xấu” trên môi trường số

Thực tế, không gian số đã trở thành “môi trường sống” thiết yếu của con người hiện đại. Ngày nay, con người học tập, lao động, giao tiếp, giải trí, chia sẻ các giá trị văn hóa và thể hiện bản thân trong không gian số gần như hằng ngày, hằng giờ. Do đó, không gian số cũng là môi trường văn hóa trực tiếp tác động đến việc định hình và phát triển nhân cách con người. Phát triển văn hóa số không chỉ đặt ra yêu cầu quản lý nội dung, kỹ thuật trên mạng, mà quản lý còn cần định hướng tới chuẩn mực hành vi, đạo đức và trách nhiệm tích cực của công dân trong không gian số.

Đối với giới trẻ, sự hình thành và phát triển nhân cách trong môi trường văn hóa số có phần mạnh mẽ hơn các thế hệ trước. Văn hóa số nếu được định hướng và quản lý đúng, tích cực sẽ góp phần hình thành thế hệ công dân trẻ có năng lực số; có kiến thức sâu rộng, khả năng học hỏi, sáng tạo cao; biết tôn trọng kỷ cương, pháp luật và ứng xử văn minh trên không gian mạng.

Ngược lại, nếu thiếu định hướng và nền tảng giá trị, môi trường số có thể tác động tiêu cực đến quá trình phát triển nhân cách, gia tăng sự lệch chuẩn hành vi, bạo lực ngôn từ, lối sống thực dụng hoặc phụ thuộc vào sự công nhận ảo. Do đó, phát triển văn hóa số theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW sẽ góp phần xây dựng nhân cách con người Việt Nam trong thời đại mới có bản lĩnh văn hóa, năng lực số và có trách nhiệm xã hội, thay vì không gian số chỉ tạo ra những con người công nghệ thuần túy.

Để phát triển văn hóa số theo đúng tinh thần của Nghị quyết số 80-NQ-TW, TS Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng, phải tiếp tục các chương trình đầu tư tổng thể cho văn hóa và văn hóa số, đổi mới cơ chế đầu tư theo hướng đặt hàng sản phẩm/dịch vụ văn hóa số, tạo thị trường bình đẳng công - tư. Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, phát triển hạ tầng, công nghệ, chính sách ưu đãi vốn, thuế, đất đai cho doanh nghiệp đầu tư phát triển văn hóa số.

Ngoài ra, phải tăng cường đào tạo nguồn nhân lực trẻ, thúc đẩy quảng bá, xuất khẩu sản phẩm văn hóa số; ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới, sáng tạo trong việc nâng cao các sản phẩm văn hóa số “made in Vietnam”… Điều này sẽ tạo điều kiện cho quá trình sản xuất, lưu hành sản phẩm văn hóa số đa dạng, chất lượng, giàu tri thức và bản sắc, đủ sức hấp dẫn để trở thành dòng chủ lưu.

“Cùng với đó, ngành Văn hóa cần sớm nghiên cứu, tham mưu, xây dựng chiến lược văn hóa số, quảng bá quốc gia trên môi trường số; tăng cường bảo hộ quyền tác giả; xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê và cơ sở dữ liệu ngành công nghiệp văn hóa; nâng cao năng lực đội ngũ làm chính sách và quản trị văn hóa số”, TS Đặng Vũ Cảnh Linh chia sẻ.

TS Đặng Vũ Cảnh Linh cũng đề xuất, các đơn vị liên quan cần đẩy mạnh truyền thông để toàn xã hội thấy rõ vai trò của sản phẩm văn hóa số trong giữ gìn, quảng bá các giá trị văn hóa dân tộc; khuyến khích đội ngũ KOLs, người có ảnh hưởng tích cực lan tỏa nội dung giá trị theo tinh thần “lấy cái đẹp, dẹp cái xấu”; phát huy tinh thần phản biện xã hội đối với nội dung lệch chuẩn trên không gian mạng. Đi kèm với đó là đẩy mạnh giáo dục kỹ năng số cho thanh thiếu niên và cả cộng đồng về chuẩn mực ứng xử, chống tin giả, tự bảo vệ trên mạng, hình thành “bộ lọc” cá nhân thông minh và có văn hóa trên môi trường số.

Tăng cường các sáng kiến, hoạt động hỗ trợ lan tỏa sản phẩm tích cực qua hệ thống truyền thông của các tổ chức như tổ chức cuộc thi, trại sáng tác để phát hiện sản phẩm tốt, tài năng trẻ; mở rộng các hình thức tập huấn kỹ năng số, kỹ năng ứng phó rủi ro trên mạng; tham gia xây dựng các thiết chế văn hóa trong tổ chức, hội viên, cộng đồng; phối hợp chặt với gia đình, nhà trường và cơ quan quản lý để giữ môi trường văn hóa số an toàn, lành mạnh và phát triển bền vững.

ĐÌNH TOÁN