Phía sau những tập đoàn xuất bản lớn nhất thế giới

Khi nhắc tới những tập đoàn xuất bản hàng đầu thế giới, người ta thường bắt đầu bằng những cuốn sách nổi tiếng, số lượng đầu sách, quy mô doanh thu, lợi nhuận... Nhưng nghiên cứu kỹ, tôi nhận thấy sản phẩm chỉ là phần dễ nhìn thấy nhất.

Phía sau một tập đoàn xuất bản mạnh là những câu hỏi căn bản hơn: nó được hình thành như thế nào? Ai sở hữu nó? Ai thực sự có quyền quyết định? Hội đồng quản trị có vai trò gì? Tổng giám đốc được lựa chọn và thay thế ra sao? Các nhà xuất bản và công ty con có quyền tự chủ đến đâu? Và cuối cùng, tập đoàn đó lớn đến mức nào nếu đặt trong chính ngành xuất bản chứ không chỉ nhìn vào một con số doanh thu tuyệt đối?

Khảo sát một số tập đoàn hàng đầu tại Mỹ, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy một điều đáng chú ý: không tồn tại một mô hình sở hữu duy nhất tạo nên thành công.

Có doanh nghiệp gần hai trăm năm tuổi vẫn chịu ảnh hưởng của gia đình sáng lập. Có tập đoàn hoàn toàn niêm yết. Có nhà xuất bản được quỹ đầu tư tư nhân (PE) mua lại rồi đưa trở lại sàn chứng khoán. Có doanh nghiệp nhà nước. Có công ty nhà nước nhưng sử dụng thị trường vốn. Có doanh nghiệp xuất bản mà CEO lại xuất thân từ công nghệ hoặc tư vấn chứ không phải biên tập.

Điều quyết định là cách một tổ chức thiết kế quyền sở hữu, quản trị, điều hành, động lực và trách nhiệm đối với kết quả.

Bertelsmann và Penguin Random House: Từ nhà xuất bản nhỏ năm 1835 đến đế chế

Bertelsmann bắt đầu năm 1835 tại Gütersloh, Đức, từ một nhà xuất bản nhỏ do Carl Bertelsmann thành lập. Gần hai thế kỷ sau, nó đã trở thành một trong những tập đoàn truyền thông - dịch vụ - giáo dục lớn nhất châu Âu, với hơn 75.000 nhân viên tại khoảng 50 quốc gia và doanh thu năm 2025 khoảng 19 tỷ euro.

Bên trong Bertelsmann hiện có RTL Group trong truyền hình - giải trí, BMG trong âm nhạc, Arvato trong dịch vụ, Bertelsmann Education Group, các quỹ đầu tư và đặc biệt là Penguin Random House trong xuất bản sách.

Penguin Random House - thường viết tắt PRH - được hình thành năm 2013 khi Random House của Bertelsmann hợp nhất với Penguin Group của Pearson. Hiện Bertelsmann sở hữu toàn bộ công ty.

Theo số liệu 2025, PRH có khoảng 13.530 nhân viên, hơn 350 nhánh xuất bản (imprint) trên sáu châu lục, mỗi năm xuất bản khoảng 14.500 tác phẩm mới và bán hơn 750 triệu bản sách in, ebook và audiobook. Doanh thu đạt gần 5 tỷ euro. Bertelsmann coi đây là nhà xuất bản sách thương mại lớn nhất thế giới.

Random House Tower tại New York, Mỹ (ảnh trái) và biểu tượng chim cánh cụt đặc trưng của nhà xuất bản. Ảnh: PRH.

Để độc giả Việt Nam hình dung dễ hơn, PRH không phải một “nhà xuất bản” theo nghĩa thông thường mà giống một liên bang của hàng trăm thương hiệu xuất bản: Penguin, Random House, Knopf, Doubleday, Viking, Crown, Riverhead…

Trong lịch sử và danh mục của hệ thống này có hàng chục tác giả Nobel, hơn một trăm tác giả hoặc tác phẩm đoạt Pulitzer, cùng vô số bestseller toàn cầu.

Nhưng điều thú vị nhất nằm ở cấu trúc quản trị. Bertelsmann không phải một công ty niêm yết bị thị trường chứng khoán gây áp lực từng quý. Quyền sở hữu được tổ chức giữa gia đình Mohn và các quỹ gắn với Bertelsmann Stiftung; quyền biểu quyết được đặt trong một thiết chế nhằm duy trì tính độc lập và chiến lược dài hạn. Trong khi đó việc điều hành được giao cho những nhà quản trị chuyên nghiệp.

Ở tầng dưới, hơn 350 nhánh xuất bản (imprint) của Penguin Random House không bị hợp nhất thành một thương hiệu duy nhất. Tập đoàn tập trung vốn, logistics, công nghệ, dữ liệu, phân phối và năng lực toàn cầu; còn các nhánh xuất bản giữ bản sắc biên tập, tác giả và thị trường riêng.

Elsevier và RELX: Khi một nhà xuất bản trở thành hạ tầng của khoa học thế giới

Nếu Penguin Random House quen thuộc với độc giả phổ thông thì Elsevier gần gũi hơn với bác sĩ, nhà khoa học và các trường đại học.

Elsevier được thành lập tại Hà Lan năm 1880. Ngày nay, nó không chỉ là một nhà xuất bản khoa học mà là bộ phận cốt lõi của mảng Scientific, Technical & Medical thuộc RELX - một tập đoàn thông tin, phân tích dữ liệu (analytics) và công cụ ra quyết định (decision tools) toàn cầu.

Hệ thống Elsevier hiện xuất bản hơn 3.000 tạp chí khoa học. Những tên tuổi nổi tiếng lừng lẫy nhất thế giới bao gồm The Lancet, các tạp chí của Cell Press, cùng những bộ sách y khoa như Gray’s Anatomy, Nelson Textbook of Pediatrics hay Netter’s Atlas of Human Anatomy.

ScienceDirect là một trong những nền tảng tài liệu khoa học lớn nhất thế giới; Scopus là cơ sở dữ liệu trích dẫn được nhiều đại học và tổ chức nghiên cứu sử dụng.

Văn phòng của Elsevier. Ảnh: Nature.

Quy mô của hoạt động học thuật này rất khó hình dung nếu chỉ gọi Elsevier là “nhà xuất bản”. Năm 2025, hệ thống nhận hơn 4,2 triệu bản thảo khoa học, làm việc với hàng chục nghìn biên tập viên và khoảng 1,9 triệu chuyên gia phản biện, rồi xuất bản gần 800.000 bài nghiên cứu.

Mảng Scientific, Technical & Medical của RELX đạt khoảng 2,7 tỷ bảng Anh doanh thu và hơn 1 tỷ bảng lợi nhuận hoạt động điều chỉnh, tức biên lợi nhuận xấp xỉ 38%.

Đây là một mô hình kinh tế hoàn toàn khác bán sách truyền thống. Tri thức được biến thành cơ sở dữ liệu, gói đăng ký (subscription), phân tích dữ liệu (analytics) và những công cụ được sử dụng liên tục. Một nội dung khoa học không chỉ được bán một lần mà có thể tiếp tục tạo dòng tiền trong nhiều năm.

Về quản trị, RELX là công ty đại chúng. Hội đồng quản trị giám sát, ban điều hành chịu trách nhiệm với cổ đông, từng đơn vị kinh doanh (business unit) phải chứng minh tăng trưởng, biên lợi nhuận (margin) và hiệu quả sử dụng vốn.

Ưu điểm là khả năng huy động vốn và đầu tư công nghệ rất lớn. Nhưng chính sức mạnh ấy cũng tạo ra những tranh luận về giá thuê bao, quyền tiếp cận tri thức khoa học và vị thế gần như hạ tầng của một số doanh nghiệp tư nhân.

McGraw Hill: Từ xuất bản kỹ thuật thế kỷ XIX đến tập đoàn giáo dục hơn 2 tỷ USD

McGraw Hill có nguồn gốc từ năm 1888 khi James H. McGraw bắt đầu kinh doanh xuất bản các ấn phẩm kỹ thuật. Năm 1917, các doanh nghiệp của McGraw và John A. Hill hợp nhất, tạo ra McGraw-Hill Publishing Company.

Qua hơn một thế kỷ, McGraw Hill trở thành một trong những thương hiệu lớn nhất trong xuất bản tài liệu giáo dục (educational publishing) tại Mỹ. Độc giả đại học Việt Nam có thể từng gặp tên McGraw Hill trên các giáo trình kinh tế, tài chính, quản trị, khoa học và kỹ thuật. Ngày nay, công ty hoạt động chủ yếu trong K-12, đại học, đào tạo nghề và học tập chuyên nghiệp, với các nền tảng số như Connect và ALEKS.

Trụ sở của McGraw Hill tại Ohio, Mỹ.

Tính đến năm tài chính 2026, McGraw Hill có khoảng 4.400 nhân viên tại 35 quốc gia, doanh thu khoảng 2,1 tỷ USD và Adjusted EBITDA khoảng 744 triệu USD.

Nhưng lịch sử sở hữu gần đây mới thực sự đáng chú ý. Năm 2021, quỹ đầu tư Platinum Equity mua lại McGraw Hill. Sau quá trình tái cấu trúc, doanh nghiệp được đưa trở lại thị trường chứng khoán New York năm 2025, trong khi Platinum vẫn giữ phần lớn quyền biểu quyết.

Đó là một logic rất khác các tập đoàn xuất bản nhà nước hoặc doanh nghiệp gia đình: quỹ đầu tư tư nhân (PE) mua - tái cấu trúc - nâng hiệu quả - IPO - thu hồi và gia tăng giá trị vốn.

Ưu điểm của mô hình này là kỷ luật tài chính rất mạnh. Ban điều hành chịu sức ép rõ ràng về dòng tiền, EBITDA, tăng trưởng và giá trị doanh nghiệp. Nhưng mặt trái cũng dễ thấy. Giáo dục và tri thức là những lĩnh vực có nhiều giá trị khó đo ngay bằng lợi nhuận. Một nhà đầu tư tài chính có thể có thời hạn và kỳ vọng hoàn vốn khác một tổ chức muốn tồn tại hàng trăm năm.

Scholastic: Từ bản tin học sinh năm 1920 đến Harry Potter và hệ thống trường học toàn cầu

Scholastic bắt đầu năm 1920 từ một ấn phẩm nhỏ dành cho học sinh tại Pennsylvania. Hơn một thế kỷ sau, công ty đã trở thành một trong những tên tuổi lớn nhất của xuất bản thiếu nhi và giáo dục.

Scholastic hiện tự xác định là nhà xuất bản và phân phối sách thiếu nhi lớn nhất thế giới. Độc giả Việt Nam có thể nhận ra ngay một số thương hiệu trong hệ thống: Harry Potter tại thị trường Mỹ, Đấu trường sinh tử, Clifford - Chú chó đỏ khổng lồ, Chuyến xe buýt kỳ thú, Goosebumps - Nổi da gà, hay Dog Man.

Nhưng sức mạnh của Scholastic không chỉ đến từ những cuốn sách bán chạy đó. Tập đoàn vận hành bốn mảng lớn: xuất bản và phân phối thiếu nhi (Children’s Book Publishing and Distribution), giáo dục, giải trí và quốc tế. Năm tài chính 2026, doanh thu đạt khoảng 1,58 tỷ USD; công ty có khoảng 6.905 nhân viên, trong đó hơn 2.000 người ở ngoài nước Mỹ.

Điều đặc biệt nhất là hệ thống câu lạc bộ sách Book Clubs và hội chợ sách Book Fairs đưa Scholastic trực tiếp vào trường học, tạo quan hệ với giáo viên, học sinh và gia đình. Nhờ đó, Scholastic không chỉ sở hữu sách mà còn sở hữu một kênh phân phối và một mạng lưới độc giả riêng.

Văn phòng của Scholastic. Ảnh: Quartz.

Những năm gần đây, Scholastic còn mở rộng mạnh sang giải trí, trong đó có 9 Story Media Group và Brown Bag Films, nhằm đưa các IP từ trang sách sang phim, hoạt hình và nhượng quyền thương mại.

Về sở hữu, Scholastic là công ty niêm yết nhưng có cấu trúc cổ phiếu giúp nhóm kiểm soát dài hạn duy trì ảnh hưởng đáng kể. Đây là một giải pháp ở giữa hai cực: vừa chịu kỷ luật của công ty đại chúng, vừa không để chiến lược hoàn toàn phụ thuộc vào biến động ngắn hạn của thị trường.

Cũng đáng chú ý là CEO của Scholastic không phải một biên tập viên trưởng thăng tiến lên. Điều đó phản ánh một thực tế chung: Lãnh đạo một tập đoàn xuất bản ngày nay cần hiểu con người, tài chính, công nghệ, phân phối và chiến lược không kém nội dung.

Nhật Bản: KADOKAWA - từ nhà xuất bản năm 1945 thành tổ hợp gần 9.300 người

KADOKAWA có nguồn gốc từ một nhà xuất bản thành lập năm 1945, ngay sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Từ sách văn học, công ty dần mở rộng sang tạp chí, manga, phim, anime, game, web services và giáo dục.

Ngày nay gọi KADOKAWA đơn giản là một “nhà xuất bản” đã không còn chính xác. Tính đến tháng 3/2026, KADOKAWA Group có khoảng 9.290 nhân viên, 24 công ty ở nước ngoài, hơn 140.000 đầu sách trong kho, hơn 2.000 tác phẩm hình ảnh, tạo ra hơn 6.700 IP sách giấy và ebook mới mỗi năm, khoảng 63 dự án anime mỗi năm và đưa sách ra khoảng 30 ngôn ngữ. Doanh thu năm tài chính kết thúc tháng 3/2026 đạt gần 283 tỷ yen.

Trụ sở tại Tokyo của KADOKAWA. Ảnh: Kadokawa.

Độc giả trẻ Việt Nam có thể liên tưởng tới KADOKAWA qua thế giới light novel, manga và anime Nhật Bản. Các IP như Sword Art Online, Re:ZERO hay Overlord cho thấy cách một tác phẩm có thể đi từ sách sang manga, anime, game, hàng hóa và cộng đồng fan.

Nhưng điều tôi chú ý hơn là cách KADOKAWA tổ chức quyền lực. Công ty là doanh nghiệp niêm yết. Hội đồng quản trị có 12 thành viên, trong đó 7 người là thành viên hội đồng quản trị độc lập ở ngoài công ty (independent outside directors). Ủy ban đề cử có năm thành viên, bốn là người bên ngoài và do một thành viên độc lập làm chủ tịch. Không chỉ tham gia lựa chọn và miễn nhiệm lãnh đạo, ủy ban này còn chính thức xem xét kế hoạch kế nhiệm CEO. Riêng năm tài chính kết thúc tháng 3/2026, Ủy ban đề cử họp 13 lần.

Điều đó cho thấy một nguyên tắc tưởng đơn giản nhưng vô cùng quan trọng: Một tổ chức mạnh không chỉ biết CEO hiện nay là ai; nó phải chuẩn bị cho câu hỏi ai sẽ thay CEO và theo quy trình nào.

Ở Nhật Bản còn có những nhà xuất bản lớn khác như Kodansha, Shogakukan hay Shueisha. Kodansha, thành lập năm 1909, hiện có gần 1.000 nhân viên và doanh thu năm 2024 khoảng 171 tỷ yen. Cơ cấu nhân sự cho thấy khoảng một nửa làm biên tập, nhưng đã có tỷ trọng đáng kể dành cho bản quyền, marketing, DX, pháp lý và sở hữu trí tuệ.

Hàn Quốc: Woongjin ThinkBig - nhỏ hơn các “ông lớn”, nhưng gần bài toán của nhiều nước châu Á

Woongjin ThinkBig được thành lập năm 1980, xuất phát từ hoạt động xuất bản và học liệu, sau đó phát triển sang giáo dục, khóa học cho thành viên (membership learning), trung tâm học tập, nội dung số và EdTech.

So với Bertelsmann hay RELX, Woongjin không phải một tập đoàn khổng lồ toàn cầu. Nhưng chính điều đó làm trường hợp này thú vị: Đây là một doanh nghiệp xuất bản - giáo dục lớn của một quốc gia châu Á có quy mô dân số nhỏ hơn Mỹ hay Trung Quốc.

Văn phòng của Woongjin ThinkBig. Ảnh: Archello.

Năm 2025, Woongjin ThinkBig đạt doanh thu hợp nhất khoảng 797 tỷ won. Tuy nhiên, doanh thu đã giảm từ 933 tỷ won năm 2022 và doanh nghiệp ghi nhận lỗ hoạt động khoảng 10,5 tỷ won, lỗ ròng hơn 22 tỷ won năm 2025. Đây là một case rất hữu ích vì nó phá vỡ một ngộ nhận khá phổ biến: Chuyển đổi sang AI và EdTech không tự động tạo ra thành công.

Điểm đáng chú ý khác là CEO Yoon Seung-hyun, được bổ nhiệm năm 2025, có kinh nghiệm từ NAVER, Accenture và Microsoft hơn là con đường biên tập truyền thống. Điều này nói lên một thay đổi sâu hơn: Khi xuất bản chuyển thành giáo dục - công nghệ - dữ liệu, nguồn lãnh đạo cũng phải mở rộng ra ngoài ngành xuất bản.

Trung Quốc: China Publishing Group - mô hình “đội tuyển quốc gia”

Nếu các tập đoàn trên chủ yếu vận hành theo logic tư nhân hoặc thị trường vốn, China Publishing Group đại diện cho một mô hình khác: Tập đoàn xuất bản nhà nước cấp trung ương.

Theo giới thiệu chính thức, China Publishing Group có 40 nhánh xuất bản (imprint), 96 công ty thành viên, mỗi năm sản xuất hơn 20.000 đầu sách và sản phẩm xuất bản, cùng hơn 50 báo và tạp chí. Tập đoàn tuyên bố giữ thị phần bán lẻ sách nội địa lớn nhất Trung Quốc trong 17 năm liên tục.

Tầm vóc của CPG dễ hình dung hơn nếu nhìn vào những thương hiệu bên trong. The Commercial Press có lịch sử gần 130 năm. Zhonghua Book Company hơn một thế kỷ tuổi. SDX Joint Publishing đã hoạt động nhiều thập niên. People’s Literature Publishing House, People’s Fine Arts Publishing House và People’s Music Publishing House đều là những thương hiệu lớn của đời sống văn hóa Trung Quốc.

CPG còn sở hữu China National Publications Import and Export Corporation - doanh nghiệp xuất nhập khẩu xuất bản phẩm lớn nhất Trung Quốc - và có các đơn vị ở nước ngoài, hoạt động tại hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tập đoàn thực hiện hơn 2.000 giao dịch bản quyền mỗi năm.

Khác biệt quan trọng nhất là Nhà nước sở hữu tập đoàn, nhưng các nhánh xuất bản vẫn giữ tính độc lập về biên tập và sáng tạo. Tầng tập đoàn tập trung vốn, logistics, xuất nhập khẩu, dữ liệu, công nghệ và quan hệ quốc tế.

CPG cũng được đánh giá không chỉ bằng doanh thu. Tập đoàn nhấn mạnh vị trí trong các chương trình xuất bản quốc gia, các giải thưởng và danh hiệu văn hóa. Năm 2024, nhiều đầu sách của hệ thống được chọn vào các chương trình trọng điểm và “China Good Books”.

Điều gì thực sự đứng phía sau một tập đoàn mạnh?

Nhìn qua Bertelsmann - Penguin Random House, RELX - Elsevier, McGraw Hill, Scholastic, KADOKAWA, Kodansha, Woongjin và China Publishing Group, có thể thấy gần như mọi hình thức sở hữu đều xuất hiện: Gia đình, Quỹ đầu tư, Nhà nước hoặc niêm yết thị trường chứng khoán.

Điểm chung của những tổ chức mạnh nằm ở nhiều yếu tố.

Thứ nhất, quyền sở hữu tương đối rõ. Phải biết cuối cùng ai có quyền quyết định đối với vốn và những vấn đề chiến lược.

Thứ hai, quản trị và điều hành được phân biệt. Hội đồng quản trị không phải ban tổng giám đốc mở rộng; CEO cũng không phải người không chịu giám sát.

Thứ ba, CEO có quyền tương xứng với trách nhiệm. Nếu bị yêu cầu chịu KPI doanh thu và lợi nhuận nhưng không có quyền nhân sự, đầu tư hay tổ chức, trách nhiệm ấy không thực chất.

Thứ tư, có cơ chế thay thế lãnh đạo. KADOKAWA thậm chí biến kế hoạch kế nhiệm giám đốc thành một nhiệm vụ chính thức của Ủy ban đề cử.

Thứ năm, công ty con giữ đủ quyền tự chủ. Penguin Random House không mạnh vì hơn 350 imprint đều giống nhau; nó mạnh vì các imprint khác nhau nhưng dùng chung sức mạnh của tập đoàn.

Cuối cùng, hiệu quả được đo lường. Doanh thu, lợi nhuận, dòng tiền, thị phần, giá trị IP, số lượng người đọc hay ảnh hưởng xã hội đều phải được chuyển thành những chỉ tiêu có thể kiểm chứng.

Một tập đoàn xuất bản hiện đại vì thế không phải chỉ là một nhà xuất bản “phóng to”. Nhìn vào 13.500 người của Penguin Random House, gần 9.300 người của KADOKAWA hay hàng nghìn chuyên gia, kỹ sư và nhà quản trị đứng phía sau Elsevier mới thấy rõ điều đó. Trong một tập đoàn như vậy có biên tập viên, nhưng cũng có chuyên gia công nghệ, data, tài chính, pháp lý, quản trị IP, producer, chuyên gia giáo dục, sales, marketing và đội ngũ quốc tế.

Cuốn sách vẫn là trung tâm của nhiều doanh nghiệp này. Nhưng phía sau cuốn sách là một cấu trúc công nghiệp. Và có lẽ chính cấu trúc sở hữu, quản trị, con người và năng lực tổ chức ấy - chứ không chỉ số lượng đầu sách hay một công nghệ mới - mới là thứ quyết định một nhà xuất bản có thể phát triển thành một tập đoàn thực sự hay không.