Phòng, chống thiên tai: Từ kinh nghiệm đến dữ liệu

Dữ liệu quan trắc được cập nhật theo thời gian thực tại Trung tâm Theo dõi, giám sát thiên tai của Chi cục Thủy lợi Thanh Hóa.

Nền tảng của dự báo sớm

Tại Trung tâm Theo dõi, giám sát thiên tai của Chi cục Thủy lợi Thanh Hóa, những màn hình lớn liên tục cập nhật lượng mưa, mực nước sông, hồ chứa, diễn biến thời tiết và thông tin từ các điểm quan trắc trên toàn tỉnh.

Chỉ với vài thao tác trên hệ thống, cán bộ trực có thể theo dõi lượng mưa tại từng khu vực, quan sát diễn biến trên các tuyến sông, tình trạng vận hành hồ chứa hay nguy cơ xảy ra lũ quét, sạt lở đất. Những dữ liệu vốn trước đây phải tổng hợp qua nhiều cấp, nhiều đầu mối nay được truyền trực tuyến về trung tâm theo thời gian thực.

Đến nay, Thanh Hóa đã đưa vào vận hành 196 trạm đo mưa tự động, 15 trạm cảnh báo lũ ống, lũ quét, sạt lở đất, cùng hệ thống trạm khí tượng, thủy văn và cổng thông tin phòng, chống thiên tai của tỉnh. Toàn bộ dữ liệu được kết nối với hệ thống chuyên ngành của Trung ương như Vrain và Tổng cục Khí tượng thủy văn, tạo thành nguồn thông tin phục vụ công tác dự báo và chỉ huy ứng phó.

Cùng với việc mở rộng mạng lưới quan trắc, các dữ liệu về lượng mưa, mực nước, hồ chứa và diễn biến thời tiết đã được kết nối, cập nhật trên cùng một hệ thống. Thay vì phải tổng hợp thông tin từ nhiều đầu mối như trước, cơ quan chuyên môn có thể theo dõi diễn biến thiên tai trên phạm vi toàn tỉnh ngay tại Trung tâm Theo dõi, giám sát. Đây là cơ sở quan trọng để đánh giá tình hình, tham mưu phương án ứng phó và hỗ trợ công tác chỉ huy, điều hành khi có thiên tai xảy ra.

Cùng với dữ liệu quan trắc, nhiều quy trình nghiệp vụ cũng đang được số hóa. Bản đồ ngập lụt, phân vùng lũ quét, sạt lở đất, hệ thống sông, hồ chứa và công trình điều tiết được tích hợp trên nền tảng số. Trung tâm còn được trang bị hệ thống hội nghị trực tuyến, màn hình hiển thị, flycam và các thiết bị hỗ trợ ghi nhận hiện trường, phục vụ công tác chỉ huy khi có tình huống khẩn cấp.

Theo ông Khương Anh Tấn, Phó chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Thanh Hóa: “Chuyển đổi số giúp thông tin cảnh báo đến với chính quyền và người dân nhanh hơn, đồng thời tạo thêm cơ sở để cơ quan chuyên môn chủ động tham mưu các phương án ứng phó trước khi thiên tai xảy ra”.

Công nghệ phục vụ ứng phó với thiên tai

Tại Công ty TNHH MTV Thủy lợi Bắc Sông Mã, nhiều công trình đã được lắp đặt camera giám sát, thiết bị đo mực nước, đo độ mặn và các cảm biến tự động. Các thông số vận hành được truyền trực tiếp về trung tâm quản lý, giúp cán bộ kỹ thuật theo dõi diễn biến tại nhiều vị trí cùng lúc mà không phải thường xuyên có mặt ngoài hiện trường.

Theo ông Đặng Đình Dũng, Trưởng Phòng Kế hoạch và Quản lý tưới tiêu: “Trước đây, mỗi khi xảy ra mưa lớn hoặc lũ, cán bộ phải trực tiếp đến từng công trình để đo đạc, ghi nhận hiện trạng rồi báo cáo về đơn vị. Hiện nay, phần lớn số liệu được cập nhật tự động trên hệ thống, giúp đơn vị theo dõi nhiều công trình cùng lúc, phát hiện sớm những bất thường để chủ động điều tiết nguồn nước và xử lý tình huống”.

Tỉnh Thanh Hóa hiện có 610 hồ chứa, cùng mạng lưới 18 trạm thủy văn và 15 trạm đo độ mặn phục vụ theo dõi nguồn nước, vận hành công trình và ứng phó với thiên tai. Dữ liệu từ các công trình này được cập nhật thường xuyên, phục vụ theo dõi nguồn nước, vận hành công trình và hỗ trợ công tác chỉ huy, điều hành khi có thiên tai.

Song song với việc khai thác hệ thống hiện có, các doanh nghiệp công nghệ trong tỉnh cũng đang phát triển những giải pháp mới, hướng tới nâng cao khả năng dự báo và cảnh báo sớm.

Tại Công ty CP Đầu tư phát triển Tân Thanh Phương, các kỹ sư đang hoàn thiện hệ thống VNMAP IQAir Edge-AI. Khác với các thiết bị chỉ thu thập số liệu rồi truyền về trung tâm, giải pháp này cho phép xử lý thông tin ngay tại trạm cảm biến. Khi lượng mưa, mực nước hoặc các chỉ số môi trường vượt ngưỡng cài đặt, hệ thống có thể tự động phát cảnh báo mà không phụ thuộc hoàn toàn vào kết nối internet. Các trạm được thiết kế sử dụng pin năng lượng mặt trời kết hợp nguồn điện dự phòng, bảo đảm duy trì hoạt động ngay cả khi mất điện hoặc gián đoạn đường truyền do mưa bão. Thông tin cảnh báo có thể được truyền qua ứng dụng di động, bản đồ số, tin nhắn hoặc hệ thống loa cảnh báo tại khu vực lắp đặt.

Theo ông Nguyễn Viết Thanh, Giám đốc Công ty CP Đầu tư phát triển Tân Thanh Phương, việc xử lý dữ liệu ngay tại hiện trường giúp rút ngắn thời gian phát hiện nguy cơ, đặc biệt trong những tình huống khẩn cấp khi hạ tầng viễn thông bị ảnh hưởng. Hiện hệ thống mới được triển khai thử nghiệm tại một số điểm. Dù vậy, cách tiếp cận này mở ra hướng bổ sung cho mạng lưới quan trắc hiện có, nhất là tại những khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa - nơi yêu cầu cảnh báo sớm luôn được đặt lên hàng đầu.

Biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức ngày càng lớn đối với công tác phòng, chống thiên tai, đồng thời thúc đẩy yêu cầu đổi mới phương thức quản lý. Từ việc mở rộng mạng lưới quan trắc, số hóa dữ liệu đến ứng dụng các giải pháp công nghệ mới, Thanh Hóa đang từng bước xây dựng nền tảng phòng, chống thiên tai dựa trên dữ liệu. Công nghệ không thay thế kinh nghiệm của con người, nhưng khi dữ liệu được cập nhật liên tục, cảnh báo được phát đi sớm và quyết định được đưa ra trên cơ sở thông tin chính xác, khả năng ứng phó sẽ chủ động hơn, góp phần giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.