Phú Thọ: Đền thờ Tiến sĩ Nho học, Danh nhân văn hóa Tô Thế Huy - lưu giữ truyền thống hiếu học

Trải qua hơn ba thế kỷ, tên tuổi Tiến sĩ Tô Thế Huy vẫn được người dân nhắc đến với niềm tự hào như người đặt nền móng cho truyền thống hiếu học của quê hương. Và ngôi đền hôm nay không chỉ là nơi tưởng niệm tiền nhân, mà đã trở thành biểu tượng của tinh thần trọng chữ nghĩa, khát vọng học hành và đạo lý "uống nước nhớ nguồn" được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Đền thờ Tiến sĩ Tô Thế Huy tại xã Vĩnh Thành, tỉnh Phú Thọ

Người khai mở mạch nguồn hiếu học

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, mỗi vùng quê đều tự hào khi sản sinh một bậc hiền tài làm rạng danh quê hương. Với Bình Trù, niềm tự hào ấy mang tên Tiến sĩ Tô Thế Huy - người được xem là vị đại khoa đầu tiên, đặt nền móng cho truyền thống văn hiến của mảnh đất này.

Tiến sĩ Tô Thế Huy sinh năm 1666 tại xã Bằng Đắng, huyện Bạch Hạc, phủ Tam Đới, trấn Sơn Tây xưa, nay là thôn Bình Trù, xã Vĩnh Thành (Phú Thọ), trong một gia đình có truyền thống Nho học, Tô Thế Huy sớm nổi tiếng thông minh, chăm chỉ và có chí lớn. Cuối thế kỷ XVII, con đường khoa cử là con đường duy nhất để người có học phụng sự đất nước, nhưng cũng là hành trình đầy gian nan. Việc đèn sách kéo dài hàng chục năm, tỷ lệ đỗ đạt vô cùng thấp, đòi hỏi người học không chỉ có tài năng mà còn phải có nghị lực phi thường.

Đền thờ Tiến sĩ Nho học, Danh nhân văn hóa Tô Thế Huy

Năm Đinh Sửu 1697, khi vừa tròn 32 tuổi, Tô Thế Huy vượt qua khoảng 3.000 sĩ tử trong cả nước để đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ, xếp thứ hai trong số 10 người đỗ khoa thi năm ấy. Thành tích ấy không chỉ đưa tên tuổi ông vào sử sách mà còn mở đầu cho truyền thống khoa bảng của quê hương Bình Trù. Trong tâm thức người dân, ông luôn được nhắc đến như người "khai đại khoa", người mở ra con đường học hành cho các thế hệ nối tiếp.

Nếu chỉ dừng lại ở học vị, có lẽ tên tuổi Tô Thế Huy sẽ không còn được lưu truyền sâu đậm đến vậy. Điều khiến hậu thế kính trọng chính là cuộc đời làm quan thanh liêm và những đóng góp bền bỉ đối với đất nước.

Trong hơn bốn mươi năm làm quan dưới triều Lê, ông lần lượt đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng ở địa phương và triều đình, trong đó có Huấn đạo phủ Tam Đới, Thừa chính sứ trấn Yên Quảng, Lễ bộ Tả Thị lang; được phong tước Hầu rồi Cảo Quận công.... Dù ở cương vị nào, ông cũng nổi tiếng là vị quan chính trực, liêm khiết, luôn đặt lợi ích của nhân dân và triều đình lên trên lợi ích cá nhân. Khi qua đời, ông được truy tặng chức Thượng thư - sự ghi nhận xứng đáng đối với những cống hiến to lớn cho triều đình và xã hội.

Tang giếng đá do Tiến sĩ Tô Thế Huy xây dựng cho làng

Không chỉ là nhà chính trị, Tô Thế Huy còn là một học giả uyên bác. Ông dành nhiều tâm huyết cho việc biên soạn văn bia, sao chép và lưu giữ nhiều bản thần tích của các làng xã Bắc Bộ. Những tư liệu ấy ngày nay trở thành nguồn sử liệu quý giá giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Đối với quê hương, Tiến sĩ Tô Thế Huy còn cho xây dựng Đền Bách Thần tại Bằng Đắng để lưu giữ nhiều bản thần tích do chính ông sao chép trong thời gian công tác tại Bộ Lễ. Đến thời Nguyễn, nơi đây trở thành địa chỉ để nhiều làng xã tìm đến sao lục thần tích, góp phần lưu giữ nguồn tư liệu quý về lịch sử và tín ngưỡng dân gian.

Ông Tô Văn Cư, Phó Ban Quản lý di tích Đền thờ cho biết: Di sản lớn nhất mà Tiến sĩ Tô Thế Huy để lại không nằm ở Chức tước (địa vị, danh phận) và trước tác (sách vở, công trình nghiên cứu), mà chính là tinh thần hiếu học được gieo mầm trên quê hương mình. Từ tấm gương của ông, việc học trở thành niềm tự hào của dòng họ, của người dân Bình Trù. Nhiều gia đình đời này nối đời khác coi việc học là con đường lập thân, lập nghiệp; coi tri thức là nền tảng để xây dựng cuộc sống và phụng sự quê hương.

Ngôi đền hun đúc hồn cốt văn hiến, nuôi dưỡng khát vọng hiếu học

Ngồi đền tọa lạc uy nghi trên vùng đất Bình Trù

Trải qua những biến động của lịch sử, ngôi đền thờ Tiến sĩ Tô Thế Huy từng bị hư hại, nhiều dấu tích cũ không còn nguyên vẹn. Thế nhưng, điều chưa bao giờ mất đi là sự tôn kính của người dân đối với vị danh nhân văn hóa.

Từ cuối những năm 1990, khi các tài liệu về Tiến sĩ Tô Thế Huy dần được sưu tầm, chính quyền địa phương, các nhà nghiên cứu cùng con cháu dòng họ Tô đã bắt đầu hành trình phục dựng đền thờ. Đó không phải là công việc của một vài cá nhân, mà là sự chung sức của cả cộng đồng. Người góp công, người góp của, người tìm tư liệu, người dịch văn bản Hán Nôm, người vận động con em xa quê... Từng viên gạch của ngôi đền hôm nay đều chứa đựng tình cảm và lòng tri ân đối với tiền nhân.

Sau 15 năm chuẩn bị, năm 2014 công trình được khởi công xây dựng và tiếp tục được hoàn thiện qua nhiều giai đoạn. Không chỉ tái hiện một không gian thờ tự trang nghiêm, đền còn lưu giữ nhiều hiện vật, tư liệu quý về thân thế, sự nghiệp của Tiến sĩ Tô Thế Huy, góp phần bảo tồn những giá trị lịch sử và văn hóa của vùng đất Bình Trù.

Mỗi dịp đầu xuân hay trước các kỳ thi quan trọng, nhiều học sinh cùng cha mẹ lại đến dâng hương tại đền. Họ không chỉ cầu mong sự may mắn mà còn tìm về cội nguồn của truyền thống hiếu học, nhắc nhở con em về tấm gương vượt khó của bậc tiền nhân. Đối với nhiều gia đình, đó đã trở thành một nét đẹp văn hóa được duy trì qua nhiều thế hệ.

Đền thờ cũng là nơi diễn ra các hoạt động khuyến học, khuyến tài, gặp mặt con em thành đạt, giáo dục truyền thống cho học sinh và các hoạt động văn hóa của địa phương. Những câu chuyện về Tiến sĩ Tô Thế Huy được kể lại không phải để ca ngợi một cá nhân, mà để khơi dậy niềm tự hào và ý thức học tập trong mỗi người dân.

Đền thờ Tiến sĩ Tô Thế Huy được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh

Tháng 6/2026, Đền thờ Tiến sĩ Nho học, Danh nhân văn hóa Tô Thế Huy được UBND tỉnh Phú Thọ xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Sự kiện này không chỉ là niềm vui của người dân Vĩnh Thành mà còn là sự ghi nhận đối với những giá trị lịch sử, văn hóa và giáo dục mà di tích đang lưu giữ.

Trong dân gian, Bình Trù còn được nhiều người biết đến với tên gọi "đất Quan Thượng", gắn với Tiến sĩ Tô Thế Huy - người sau khi qua đời được truy tặng chức Thượng thư. Cách gọi ấy không chỉ nhắc nhớ về một vị quan lớn của triều Lê, mà còn hàm chứa những giá trị đã trở thành bản sắc của vùng đất: trọng học, trọng nghĩa, trọng nhân cách. Chính những giá trị ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho truyền thống hiếu học của địa phương qua hàng trăm năm.

Đánh giá về cuộc đời, sự nghiệp và những cống hiến của Tiến sĩ Nho học, Danh nhân văn hóa Tô Thế Huy đối với quê hương, đất nước, ông Ngô Hữu Mai, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vĩnh Thành cho rằng: Tiến sĩ Tô Thế Huy là hiện thân tiêu biểu của truyền thống hiếu học và tinh thần vượt khó vươn lên bằng con đường khoa cử. Cuộc đời và sự nghiệp của ông không chỉ thể hiện bản lĩnh trí tuệ, mà còn toát lên khí chất của một bậc sĩ phu tận trung với nước, tận tâm với dân, giữ gìn phẩm hạnh thanh liêm trong suốt quá trình làm quan. Những giá trị cao đẹp ấy vượt khỏi giới hạn của lịch sử, tiếp tục trở thành nguồn cảm hứng, lan tỏa sâu rộng trong đời sống hôm nay, góp phần bồi đắp truyền thống văn hiến và đạo lý của quê hương.

Trong bối cảnh đất nước đang xây dựng xã hội học tập và phát huy giá trị di sản văn hóa, Đền thờ Tiến sĩ Tô Thế Huy càng khẳng định vai trò của một không gian giáo dục truyền thống. Ở đó, lịch sử không chỉ hiện diện qua bia đá, sắc phong hay những câu đối cổ, mà còn được tiếp nối bằng ý thức học tập của lớp trẻ, bằng sự chung tay gìn giữ di sản của cộng đồng và bằng niềm tin rằng tri thức luôn là nền tảng của sự phát triển.

Giá trị của một di tích không chỉ nằm ở tuổi đời hay quy mô kiến trúc, mà còn ở khả năng truyền cảm hứng cho các thế hệ mai sau. Với Đền thờ Tiến sĩ Tô Thế Huy, giá trị ấy được thể hiện một cách rõ nét. Từ mái đền cổ giữa làng quê Bình Trù, mạch nguồn hiếu học vẫn âm thầm chảy suốt hơn ba thế kỷ, nuôi dưỡng biết bao thế hệ con em trưởng thành bằng tri thức và nhân cách.