Phục dựng Điện Kính Thiên - hành trình 15 năm đi tìm tính xác thực

Kết quả khai quật đã giúp xác định rõ các lớp kiến trúc trên nền Điện Kính Thiên. Ảnh: HTTL.

Biểu trưng của trung tâm quyền lực quốc gia Đại Việt hơn 13 thế kỷ

Trung tâm Hoàng thành Thăng Long-Hà Nội được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh Di sản Thế giới năm 2010, hội tụ các giá trị nổi bật toàn cầu của di sản gắn với tính liên tục của một trung tâm quyền lực quốc gia suốt hơn 13 thế kỷ, được minh chứng bằng địa tầng văn hóa chồng xếp và các dấu tích kiến trúc còn lại trên mặt đất.

Trong không gian ấy, Điện Kính Thiên là Chính điện của Cấm thành Thăng Long thời Lê. Theo “Đại Việt Sử ký toàn thư”, điện được khởi dựng năm 1428 đời Vua Lê Thái Tổ, hoàn thiện đời Vua Lê Thánh Tông, trên nền các chính điện thời Lý-Trần. Đây là trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, là nơi thiết triều, cử hành đại lễ và đón sứ thần, là biểu trưng cao nhất của quyền lực quốc gia Đại Việt suốt các thế kỷ XV-XVIII.

Theo “Đại Việt sử ký toàn thư,” ngay sau khi đánh bại quân Minh và giành lại độc lập cho đất nước, năm 1428, Vua Lê Thái Tổ lên ngôi và tiếp tục chọn Thăng Long làm kinh đô.

Trên nền các cung điện thời Lý và Trần, triều Lê cho xây dựng một chính điện mới mang tên Điện Kính Thiên, trở thành trung tâm của Hoàng cung. Tên gọi “Kính Thiên” mang ý nghĩa “kính trời,” thể hiện tư tưởng trị quốc của các vị Hoàng đế, đồng thời khẳng định tính chính danh của vương triều trước trời đất và nhân dân.

Qua nhiều triều đại, khu vực này luôn giữ vai trò là trung tâm quyền lực tối cao của quốc gia. Trong suốt thời Lê sơ và Lê Trung Hưng, Điện Kính Thiên là nơi diễn ra hầu hết các nghi lễ quan trọng của triều đình. Tại đây, các vị Hoàng đế tổ chức lễ đăng quang, thiết đại triều, tiếp đón sứ thần nước ngoài, ban bố các chiếu chỉ quan trọng, phong tước cho các đại thần và bàn bạc những vấn đề liên quan đến chính trị, quân sự, ngoại giao của đất nước.

Không gian phía trước điện là sân Đại Triều, nơi các quan văn võ xếp hàng theo phẩm cấp để tham dự các buổi thiết triều. Từ Đoan Môn, con đường Ngự đạo dẫn thẳng tới Điện Kính Thiên tạo thành trục trung tâm của toàn bộ Hoàng thành Thăng Long. Chính vì vậy, Điện Kính Thiên không đơn thuần là một công trình kiến trúc mà còn là biểu tượng cho quyền lực tối cao của quốc gia Đại Việt trong nhiều thế kỷ.

Trải qua hơn 388 năm tồn tại, năm 1816, vua Gia Long đã cho xây dựng cung điện mới Long Thiên tại nền điện Kính Thiên để làm hành cung cho các vua nhà Nguyễn mỗi khi tuần du ra Bắc. Năm 1841, vua Thiệu Trị đổi tên là điện Long Thiên.

Năm 1886, sau khi thực dân Pháp chiếm Hà Nội, điện Long Thiên bị phá hủy để xây tòa nhà của quân đội Pháp. Dấu tích lưu lại cho đến ngày nay của điện Kính Thiên là thềm bậc đá chạm rồng, nay đã trở thành bảo vật quốc gia.

Việc phục dựng Điện Kính Thiên đáp ứng sự mong chờ lâu nay của giới khoa học và nhân dân, bởi di sản hiện chủ yếu là phế tích, khiến du khách khó hình dung về trung tâm quyền lực tối cao của đất nước thời quân chủ.

Các hố khai quật khảo cổ nền Điện Kính Thiên năm 2015. Ảnh: HTTL.

Nguyên tắc tôn trọng tính xác thực

Trong quá trình triển khai dự án, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội xác định hai nguyên tắc cốt lõi. Trước hết là bảo tồn nguyên trạng di tích gốc, bảo vệ tuyệt đối các tầng văn hóa dưới lòng đất và gìn giữ những dấu tích nguyên gốc do cha ông để lại, qua đó duy trì tính xác thực của di sản và tạo điều kiện để các thế hệ sau tiếp tục nghiên cứu.

Cùng với đó, việc phục dựng dựa trên cơ sở khoa học. Toàn bộ quá trình tu bổ, phục dựng được xác định tuân thủ nghiêm ngặt Văn kiện Nara về tính xác thực cùng các hướng dẫn chuyên môn của UNESCO và ICOMOS.

Dự án được chuẩn bị trên cơ sở 15 năm nghiên cứu liên ngành về lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc, di sản phi vật thể và đối chiếu với các trường hợp trong khu vực. Quá trình này có sự tham gia của các nhà khoa học trong nước, quốc tế, cùng sự tham vấn chuyên sâu của UNESCO và Hội đồng Quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS). Những kết quả nghiên cứu và ý kiến tư vấn đã góp phần xây dựng cơ sở khoa học cho phương án phục dựng, với yêu cầu bảo đảm tính xác thực, tính khả thi và sự hài hòa trong tổng thể Khu di sản.

Trong tiến trình bảo tồn di sản thế giới, việc phục dựng một công trình kiến trúc gỗ đã hoàn toàn mất dấu trên mặt đất luôn đòi hỏi những yêu cầu pháp lý và khoa học vô cùng khắt khe. Tuy nhiên, tại Kỳ họp lần thứ 48 năm 2026, Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO đã chính thức ghi nhận và thông qua định hướng về bảo tồn, chỉnh trang, tôn tạo và phát huy giá trị trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long đến năm 2035. 

Đây được xem là quyết định có giá trị pháp lý quốc tế cao nhất, mở ra hành lang chính thức cho phép Việt Nam tiến hành phục dựng Điện Kính Thiên cùng toàn bộ không gian di sản xung quanh – một tiền lệ đặc biệt đối với di sản hoàng cung vốn mang tính nghiêm ngặt bậc nhất về tính xác thực.

Theo PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, việc khôi phục Điện Kính Thiên đã hội đủ các yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hòa”. Kết quả công tác nghiên cứu khai quật qua hơn 15 năm được thực hiện một cách sơ bộ nhưng hết sức cẩn trọng từng bước một đã đem lại những cơ sở khoa học đầy đủ và vững chắc để báo cáo, trình lên các cơ quan có thẩm quyền nhằm tiếp tục đẩy mạnh công cuộc khôi phục Điện Kính Thiên thời Lê Sơ. Ông khẳng định đây là cơ hội lịch sử trong một thời kỳ mới của đất nước mà chúng ta không thể bỏ lỡ để thúc đẩy sự nghiệp bảo tồn và phát huy giá trị di sản dân tộc.

Theo bà Lê Thị Hồng Vân, Cục trưởng Cục Ngoại vụ và Ngoại giao văn hóa, Tổng Thư ký Ủy ban Quốc gia UNESCO Việt Nam, giới khoa học và khảo cổ học Việt Nam đã làm được những điều phi thường thông qua các kết quả nghiên cứu bài bản, nghiêm cẩn và khoa học, đáp ứng trọn vẹn các quy chuẩn khắt khe của quốc tế. Từ chỗ phải chứng minh giá trị di sản trong những ngày đầu đón nhận Bằng Di sản Thế giới, Việt Nam hiện đã vươn lên trở thành một hình mẫu điển hình trong số các quốc gia thành viên UNESCO về tinh thần trách nhiệm và năng lực bảo tồn di sản.

Để đạt được sự ủng hộ tuyệt đối từ các tổ chức quốc tế và giới chuyên môn trong nước, công tác chuẩn bị cho việc phục dựng Điện Kính Thiên đã trải qua một quá trình nghiên cứu kiên trì, công phu với những đòi hỏi khắt khe nhất về tính xác thực.

Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, chia sẻ, suốt 5 năm qua, tổ nghiên cứu chuyên sâu của Trung tâm đã làm việc liên tục dựa trên các tiêu chuẩn của Văn kiện Nara về tính xác thực. Ông Nguyễn Thanh Quang nhấn mạnh bất kỳ chi tiết kiến trúc hay hiện vật nào xuất hiện cũng đều phải đáp ứng đầy đủ và chặt chẽ các yếu tố: từ tư liệu lịch sử, chứng cứ khảo cổ học, hình ảnh tư liệu cho đến các nghiên cứu so sánh đối chiếu rộng rãi trong nước và quốc tế.

Đặc biệt, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết, bên cạnh việc tuân thủ Văn kiện Nara, Trung tâm đã nghiên cứu và phát triển thêm một chỉ tố khoa học mới mang tính đặc thù cao – đó là yếu tố “thân nhân của hiện vật”. Bước tiến phương pháp luận quan trọng này giúp làm rõ sâu sắc mối quan hệ nguồn gốc và ngữ cảnh lịch sử của từng thành phần kiến trúc, mang lại luận cứ xác thực vượt trội và sẽ được báo cáo tại hội nghị quốc tế về tính xác thực khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.

Sự nghiêm túc, cẩn trọng trong phương pháp nghiên cứu của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã mang lại những chỉ số thuyết phục. GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, đánh giá rất cao việc nghiên cứu so sánh đối chiếu dựa trên các tiêu chí của UNESCO.  Các chỉ số nghiên cứu so sánh của Việt Nam đối với Điện Kính Thiên đã đạt độ tin cậy, tạo cơ sở khoa học vững chắc cho phương án bảo tồn và phục dựng.

Theo ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long-Hà Nội, năm 2010, khi Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới, Chính phủ Việt Nam đã cam kết triển khai các biện pháp bảo tồn, nghiên cứu và phát huy giá trị di sản. Trong đó, nghiên cứu khảo cổ được xác định là một nhiệm vụ quan trọng nhằm khai quật, nhận diện và minh chứng những giá trị cốt lõi của khu di sản.

Từ đó đến nay, công tác nghiên cứu, nhất là nghiên cứu khảo cổ di sản Hoàng thành Thăng Long đạt được nhiều kết quả quan trọng với sự đồng hành, hỗ trợ, giám sát của UNESCO, Trung tâm Di sản thế giới ICOMOS.

Trước đó, Thông cáo Hà Nội năm 2022 đã chỉ ra các tòa nhà đương đại án ngữ tại vùng lõi di sản là rào cản lớn đối với việc thực hiện các cam kết quốc tế.

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, tại kỳ họp năm 2024 ở Ấn Độ, UNESCO đã thông qua Nghị quyết 46 cho phép Việt Nam hạ giải có kiểm soát 6 tòa nhà đương đại tại khu vực này.

Tiếp đó, tháng 7/2025, tại kỳ họp lần thứ 48 tổ chức tại Busan (Hàn Quốc), Ủy ban Di sản thế giới của UNESCO đã thông qua Quyết định số 48 COM 7B.25 “Tầm nhìn về việc chỉnh trang, tôn tạo trục trung tâm của Hoàng thành Thăng Long.” Trong đó, UNESCO đồng thuận với việc phục dựng Điện Kính Thiên và không gian chính Điện Kính Thiên.

Các kết quả khai quật khảo cổ học trong thời gian qua, đặc biệt là trong hai năm 2025, 2026 càng giúp các nhà khoa học nhận diện rõ hơn quy mô, mặt bằng, cấu trúc thành phần… của không gian Điện Kính Thiên (thời Lê sơ và Lê Trung hưng) làm cơ sở khoa học cho công tác phục dựng Điện Kính Thiên như một phần của chiến lược diễn giải di sản và làm tăng giá trị nổi bật toàn cầu của di sản Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long.

Đặc biệt, tại Hội thảo khoa học “Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật thăm dò khu vực Chính điện Kính Thiên năm 2026” ngày 14/9/2026 đã cung cấp thêm các cứ liệu quan trọng cho quá trình nghiên cứu. Kết quả cho thấy địa tầng văn hóa dày khoảng 6m, gồm các lớp từ thời Đại La, Đinh-Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng đến thời Nguyễn. Đây là địa tầng dày nhất, đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long-Hà Nội lần đầu tiên được phát hiện.

Đồng thời, khảo cổ có định hướng trên Trục Hoàng đạo cũng phát lộ hệ thống nền móng cung điện từ thời Lý và các thời kỳ phát triển nối tiếp. Những phát hiện này tạo thêm cơ sở để hình dung không gian trung tâm của Hoàng thành qua các thời kỳ, đồng thời cung cấp cứ liệu khoa học quan trọng để phục dựng di sản.

Từ kết quả nghiên cứu và khai quật qua nhiều năm, đặc biệt là phát hiện mới về nền móng và không gian kiến trúc, các nhà khoa học khẳng định đã có cơ sở khoa học quan trọng để phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian xung quanh.

Tuy nhiên, việc phục dựng cần thực hiện thận trọng dựa trên nền tảng khoa học vững chắc, tiếp tục nghiên cứu thêm yếu tố kiến trúc, mỹ thuật, không gian và công năng.

Phương án phục dựng theo nguyên tắc xác thực của văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất, bảo đảm gia tăng giá trị nổi bật toàn cầu cho Di sản Thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long-Hà Nội.

Theo các nhà khoa học, việc nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện được kỳ vọng tạo điểm nhấn quan trọng trong tổng thể Khu di sản. Qua đó, lịch sử, kiến trúc và các giá trị văn hóa cung đình được diễn giải sinh động hơn, góp phần phát huy giá trị di sản và tăng sức hấp dẫn của Hoàng thành Thăng Long đối với công chúng trong nước và quốc tế.

Cơ sở khoa học qua các  kỳ khai quật khảo cổ

Niềm tin vào việc phục dựng Điện Kính Thiên không chỉ dựa vào lý thuyết mà được minh chứng bằng “sử liệu vật thật” qua các đợt khai quật khảo cổ thực nghiệm quy mô lớn. Từ năm 2011 đến nay, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã phối hợp cùng Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam và Hội Khảo cổ học Việt Nam tiến hành khai quật trên tổng diện tích hơn 10.000 m² tại khu vực trung tâm Điện Kính Thiên.

Dưới góc độ khảo cổ học, PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, khẳng định các cuộc khai quật đã làm xuất hiện một địa tầng văn hóa vô cùng phong phú và liên tục, dày tới 6m, gói trọn 13 thế kỷ lịch sử từ thời tiền Thăng Long (thế kỷ VII–IX) qua các thời Lý, Trần, Lê, Nguyễn đến hiện đại. Đặc biệt, tầng văn hóa thời Lê Sơ phát lộ dày tới 4m vô cùng rõ nét. Các kết quả khai quật đã làm lộ rõ hệ thống móng cột kiên cố của thời Lê Trung Hưng gia cố trên nền móng Lê Sơ với 81 lớp chằng đè đầm nén tỉ mỉ, diện tích mỗi móng cột khổng lồ từ 9m² đến 18m².

Từ những tư liệu thực địa quý giá này, GS.TS Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, bày tỏ sự xúc động sâu sắc khi chứng kiến kết quả 15 năm nghiên cứu được kết tinh rõ ràng. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc khẳng định giới khoa học giờ đây đã nhận diện được Chính điện Kính Thiên thời Lê một cách minh bạch và hoàn toàn có đủ cơ sở khoa học để tiến hành cuộc đại phục hưng công trình vĩ đại này.

Ông chỉ ra sự thống nhất hoàn hảo giữa tài liệu thư tịch cổ và hiện trường khảo cổ học. Qua đó, hình hài Điện Kính Thiên đã được xác định rõ là công trình hình chữ “Nhất”, quy mô 9 gian (gồm 7 gian 2 chái), có móng hiên, móng nách và hệ thống móng cột được định vị chính xác.

Nghi ngờ lớn nhất trước đây về khả năng cung ứng nguyên vật liệu gỗ cho một công trình hoàng cung vĩ đại cũng đã được giải tỏa hoàn toàn. GS.TS Nguyễn Quang Ngọc chia sẻ thêm một phát hiện bất ngờ khi đơn vị nghiên cứu đã tiếp cận và ký hợp đồng cung ứng các cột gỗ nguyên khối có đường kính lên tới 1,1m đến 1,2m. Việc tìm kiếm được nguồn gỗ nguyên khối đáp ứng hoàn hảo quy mô công trình được ông đánh giá là một “kỳ tích”, xóa bỏ những băn khoăn về mặt kỹ thuật dựng cột.

Sự hội tụ giữa bằng chứng khoa học và quyết tâm chính trị đã tạo nên sự đồng thuận về việc phục dựng Điện Kính Thiên. TS Nguyễn Văn Sơn, Chủ tịch Hội Sử học Hà Nội, nguyên Giám đốc đầu tiên của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội cho biết, việc nghiên cứu phục dựng Điện Kính Thiên đã được tiến hành từ năm 1998, tức là đến nay đã 28 năm.

TS Nguyễn Văn Sơn cũng nêu quan điểm, việc phục dựng Điện Kính Thiên cần có 3 việc quan trọng phải làm. Đó là Bảo tồn nền móng Điện Kính Thiên, phục dựng Điện Kính Thiên theo kết quả nghiên cứu khoa học và tuân thủ quy định của UNESCO về Bản tồn Di sản. Đồng thời đồng thời chú ý nghiên cứu cảnh quan xung quanh điện để Điện Kính Thiên sau khi phục dựng sẽ là công trình tiêu biểu của Hoàng thành Thăng Long.

Là một chuyên gia hàng đầu về bảo tồn di sản, GS.TS - Kiến trúc sư Hoàng Đạo Kính cho rằng, kết quả khai quật đã xác định chính xác quy mô bề ngang nền điện và chứng minh đây là một công trình kiến trúc chính thống của hoàng cung. Tuy nhiên, ông gợi mở triết lý bảo tồn hiện đại: Việc dựng lại điện Kính Thiên phải đi đôi với việc bảo vệ tối đa di chỉ khảo cổ học gốc dưới lòng đất, tạo điều kiện cho các thế hệ mai sau tiếp tục nghiên cứu, thăm dò.

Việc này được ông Nguyễn Thanh Quang, khẳng định công tác bảo tồn di chỉ gốc ngầm dưới lòng đất là yếu tố sống còn, được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu, có dung lượng thậm chí lớn hơn cả phần xây dựng phía trên. Trung tâm sẽ ứng dụng các giải pháp kỹ thuật tiên tiến như xây dựng hệ sàn bảo vệ phía trên khu vực di chỉ, lấp cát bảo tồn các tầng nấc kiến trúc tiền đại, bảo đảm giữ gìn nguyên vẹn dấu tích của cha ông để lại cho muôn đời sau.