Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng: Lan tỏa từ mỗi gia đình, thôn xóm

Có tới 1/3 số trường hợp khuyết tật có thể phòng ngừa nếu người dân được trang bị đầy đủ kiến thức và tiếp cận dịch vụ y tế sớm, đúng cách.

Nhiều quyết sách quan trọng

Năm 2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 569/QĐ-TTg về Chương trình phát triển hệ thống PHCN giai đoạn 2023-2030, tầm nhìn đến năm 2050, với mục tiêu mọi người dân có nhu cầu đều được tiếp cận dịch vụ PHCN chất lượng.

Bộ Y tế tiếp tục cụ thể hóa bằng Quyết định số 1768/QĐ-BYT ngày 27/5/2025. Tại Thái Nguyên, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 1526/QĐ-UBND ngày 4/7/2024 nhằm triển khai đồng bộ các nội dung phát triển hệ thống PHCN giai đoạn 2024-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Điểm chung của các quyết định là nhấn mạnh công tác phòng ngừa khuyết tật, bao gồm tăng cường sàng lọc trước sinh, sơ sinh; phát hiện sớm, can thiệp sớm; đồng thời phát triển mạng lưới truyền thông để mỗi gia đình chủ động phòng ngừa, thay vì chỉ điều trị khi đã muộn.

Theo nhiều chuyên gia, khoảng 1/3 trường hợp khuyết tật có thể phòng ngừa nếu người dân được trang bị kiến thức và tiếp cận dịch vụ y tế kịp thời, đúng cách.

Do đó, chuyển các quy định trong chính sách thành những thông điệp gần gũi với đời sống được coi là chìa khóa quan trọng để giảm dần số NKT mới.

Đưa kiến thức phòng ngừa đến cộng đồng

Phòng ngừa khuyết tật bắt đầu từ những việc rất cụ thể. Với phụ nữ mang thai, đó là khám thai định kỳ, thực hiện sàng lọc trước sinh theo hướng dẫn, không tự ý dùng thuốc và tránh các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng tới thai nhi.

Với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, cần sàng lọc khuyết tật sơ sinh, theo dõi các mốc phát triển, tiêm chủng đầy đủ và đưa trẻ đi khám khi xuất hiện dấu hiệu chậm lẫy, bò, đi, nói hoặc bất thường về vận động, giao tiếp.

Người trưởng thành và người cao tuổi cần phòng chống chấn thương, quản lý bệnh mạn tính và khám sức khỏe định kỳ để giảm nguy cơ đột quỵ, gãy xương, suy giảm chức năng.

Việc phát hiện và can thiệp sớm đối với trẻ rối loạn phổ tự kỷ giúp cải thiện chức năng, nâng cao khả năng hòa nhập.

Những thói quen nhỏ như đo thính lực, sàng lọc một số bệnh bẩm sinh, theo dõi mốc phát triển của trẻ, duy trì chế độ dinh dưỡng và vận động hợp lý, kiểm tra huyết áp và đường máu định kỳ… chính là “lá chắn” quan trọng trước nguy cơ khuyết tật.

Nếu được phát hiện sớm, nhiều rối loạn phát triển ở trẻ và di chứng sau bệnh tật, tai nạn ở người lớn có thể được cải thiện đáng kể.

Ở cấp cộng đồng, PHCNDVCĐ đóng vai trò “cánh tay nối dài” của hệ thống bệnh viện. Người dân được hướng dẫn luyện tập sau điều trị ban đầu, tư vấn phòng ngừa tái phát và hỗ trợ duy trì chức năng ngay tại địa phương, vừa thuận tiện, vừa tiết kiệm, phù hợp điều kiện kinh tế nhiều gia đình.

Ngành Y tế tỉnh thời gian qua đã tổ chức nhiều lớp tập huấn cho cán bộ tuyến cơ sở và tuyến tỉnh về phát hiện sớm khuyết tật, quản lý hồ sơ sức khỏe NKT và sử dụng phần mềm dữ liệu; biên soạn sổ tay, tờ rơi, tài liệu hướng dẫn cho người dân.

Nội dung tập trung vào nhận biết sớm bất thường ở trẻ, phòng tránh tai nạn thương tích và hướng dẫn các bài tập PHCN đơn giản có thể tự thực hiện tại nhà.

Chung tay để không ai bị bỏ lại

Tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau” cũng là quan điểm xuyên suốt của lãnh đạo Đảng và Nhà nước. Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định: Chăm lo cho NKT không chỉ là trách nhiệm và đạo lý của cả hệ thống chính trị, mà còn là thước đo xã hội văn minh, yêu cầu phát triển bền vững của đất nước, thể hiện tính nhân văn và ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa. Giảm số NKT mới không chỉ là nhiệm vụ của ngành Y tế, mà là trách nhiệm của toàn hệ thống chính trị, từ chăm sóc sức khỏe bà mẹ - trẻ em, kiểm soát an toàn giao thông, an toàn lao động, phòng chống bệnh tật, bảo vệ môi trường, đến an toàn thực phẩm, trường học, khu dân cư và nơi làm việc.

Tổng Bí thư yêu cầu các cấp ủy, chính quyền và đoàn thể triển khai giải pháp đồng bộ, liên ngành, không chỉ tập trung xử lý hậu quả mà phải chủ động phòng ngừa khuyết tật ngay từ gốc.

Trong thực tế, khi nội dung phòng ngừa khuyết tật được phát hiện sớm, can thiệp kịp thời và đưa vào các buổi họp xóm, hoạt động ngoại khóa trong trường học, hội nghị đoàn thể hay chiến dịch truyền thông, nhận thức của người dân dần thay đổi, từ thụ động chuyển sang chủ động phòng ngừa.

Tại thôn, xóm, lực lượng y tế thôn bản, cộng tác viên dân số, hội phụ nữ, đoàn thanh niên… là những người gần dân nhất, có điều kiện phát hiện sớm phụ nữ mang thai, trẻ chậm phát triển, người có dấu hiệu suy giảm chức năng để vận động đi khám và tham gia các chương trình PHCN.

Ở các cơ sở y tế, bên cạnh khám và điều trị, việc tư vấn phòng ngừa khuyết tật cần trở thành nhiệm vụ thường xuyên. Việc cung cấp tài liệu, bố trí góc tư vấn, hướng dẫn gia đình cách phòng ngừa tái phát và hỗ trợ chăm sóc lâu dài giúp thông điệp lan tỏa tự nhiên và hiệu quả hơn.

Để giảm tỷ lệ khuyết tật trong cộng đồng và đảm bảo mọi NKT đều được tiếp cận dịch vụ PHCN chất lượng, ngoài nỗ lực của các cơ quan quản lý, ngành Y tế và tổ chức xã hội, điều quan trọng nhất vẫn là sự chủ động của mỗi người dân và mỗi gia đình trong việc trang bị kiến thức phòng ngừa, tìm đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường, đồng thời sẵn sàng hỗ trợ, sẻ chia với những người xung quanh. Khi thông điệp về phòng ngừa khuyết tật và PHCNDVCĐ lan tỏa đến từng thôn xóm, mỗi NKT ở Thái Nguyên sẽ có thêm cơ hội sống khỏe mạnh, tự tin và không bị bỏ lại phía sau.

Hạ Liên