Phường Xoan vào hội

Hát Xoan tại Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng.

Câu hát chào Xuân

Hát Xoan là di sản văn hóa phi vật thể quý báu của vùng Đất Tổ, gắn liền với thờ cúng Hùng Vương, một tín ngưỡng bắt nguồn từ việc thực hành thờ cúng tổ tiên của người Việt. Theo các nhà nghiên cứu, hai di sản văn hóa đã được UNESCO ghi danh là Hát Xoan Phú Thọ và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ có mối liên hệ, gắn bó mật thiết với nhau. Về bản chất, Hát Xoan là loại hình dân ca nghi lễ, phong tục, còn gọi là hát cửa đình hay Khúc môn đình, là hình thức nghệ thuật đa yếu tố: Ca nhạc, hát, múa phục vụ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng, có bề dày lịch sử, có tổ chức nghệ thuật chặt chẽ, không gian văn hóa rộng lớn và sức lan tỏa mạnh mẽ khắp cộng đồng. Đến giờ, vẫn chưa có cách giải thích thống nhất về nguồn gốc của Hát Xoan, nhưng nhiều nghiên cứu đều khẳng định các làn điệu này xuất hiện từ thời các Vua Hùng dựng nước. Hát Xoan được tổ chức vào mùa Xuân để đón chào năm mới, không chỉ để ca hát, mà còn để cầu cho mưa thuận, gió hòa, mùa màng tươi tốt, nhà nhà no đủ, nhân khang vật thịnh, quốc thái dân an và chúc tụng Vua Hùng...

Với cư dân nông nghiệp, mùa Xuân cũng là thời điểm nông nhàn, các lễ hội được tổ chức khắp vùng miền và câu Xoan đã trở thành một nghi lễ không thể thiếu, vang vọng tại các đình làng làm không khí thêm sôi động, lòng người thêm náo nức, kỳ vọng vào những điều tốt đẹp trong cuộc sống. Các phường Xoan cổ trên địa bàn tỉnh vẫn lưu giữ truyền thống biểu diễn câu hát thờ Vua tại đình làng vào ngày mùng 1 Tết, sau đó về biểu diễn tại Đền Hùng. Theo lời kể của Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái (phường Vân Phú), ngày trước, sau khi hát thờ Vua vào ngày mùng 5 Tết ở Đền Hùng, các phường Xoan lại tay nải đưa nhau đi du Xuân. Phường lớn thì vài ba chục người, phường nhỏ thì hơn chục người, cứ cơm nắm lá cọ đưa chân theo tiếng trống các hội làng khắp các vùng miền để du Xuân, giao lưu biểu diễn. Trước lạ sau quen, năm này qua năm khác, các đào, kép phường Xoan đã đặt chân tới khắp các làng quê từ trong tỉnh tới các địa phương lân cận như Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng... “Chơi dâu cách”, quả cách độc đáo thứ 14 trong Hát Xoan đã ra đời trong khi các phường Xoan về Bắc Ninh chơi hội chùa Dâu, giao lưu biểu diễn...

Trải qua bao biến cố thăng trầm của lịch sử, đã có thời điểm câu Xoan dường như bị quên lãng, dần vắng bóng trong các hội làng, thế nhưng với sức sống mãnh liệt của loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống gắn với nghi lễ, đạo lý tri ân công đức tiền nhân cộng hưởng cùng tình cảm gắn bó, trách nhiệm của bao thế hệ đào, kép, nghệ nhân nặng lòng với câu hát trao truyền của cha ông, Hát Xoan vẫn trường tồn cùng đời sống văn hóa của người dân Đất Tổ, trở thành di sản văn hóa của nhân loại. Tết đến, Xuân về, câu Xoan lại vang vọng nơi các đình làng. Lệ du Xuân, giao lưu biểu diễn tự phát theo tiếng trống hội giờ được thay thế bằng những chương trình, kế hoạch, hợp đồng cụ thể giúp các phường Xoan ngày càng lớn mạnh, Khúc môn đình ngày càng lan tỏa sâu rộng trong cộng đồng...

Khúc môn đình vươn xa

Nằm trên địa bàn kinh đô Văn Lang xưa, phường Vân Phú hiện là cái nôi của Hát Xoan Đất Tổ với 4 phường Xoan gốc là An Thái, Kim Đái, Phù Đức và Thét với tổng số khoảng 300 thành viên. Cùng với đó, phường cũng có 3 câu lạc bộ Hát Xoan và dân ca Phú Thọ được công nhận cấp tỉnh thường xuyên hoạt động với 140 thành viên. Những năm gần đây, di sản Hát Xoan lan tỏa ngày càng sâu rộng, trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân địa phương. Xoan xuất hiện thường xuyên trong các cuộc liên hoan văn hóa, văn nghệ, hội thi, hội diễn gắn với việc phục vụ các nhiệm vụ chính trị, tuyên truyền giáo dục nhân kỷ niệm các ngày lễ lớn, sự kiện lịch sử của đất nước, tỉnh và địa phương, đặc biệt là trong các lễ hội đầu Xuân. Kề cận Tết cổ truyền dân tộc cũng là lúc các phường Xoan tăng cường luyện tập, náo nức chuẩn bị cho các buổi biểu diễn phục vụ nghi lễ tại đình làng theo phong tục truyền thống và đáp ứng nhu cầu của du khách. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Quyết - Trùm phường Xoan Kim Đái chia sẻ: “Phường Xoan chúng tôi hiện có 60 thành viên, trong đó có 2 cụ đã bước sang tuổi 93 và nhiều cháu đang học tiểu học. Tuổi tác, công việc khác nhau nhưng các thành viên đều gặp nhau ở mẫu số chung là tình cảm, niềm yêu thích, đam mê với câu hát thờ Vua. Bản thân tôi cũng làm nghề xây dựng nhưng bất cứ khi nào phường có việc, tôi đều thu xếp thời gian để phục vụ việc chung với mong muốn câu Xoan trường tồn, ngày càng vươn cao, bay xa, đến với đông đảo người dân. Tết cổ truyền dân tộc và những ngày đầu Xuân là mùa của Hát Xoan nên chúng tôi tập trung dành thời gian, công sức để tham gia biểu diễn phục vụ nghi thức tế lễ truyền thống và đáp ứng nhu cầu của khách tham quan”. Năm nào cũng vậy, sáng mùng 2 Tết, phường Xoan Kim Đái sẽ biểu diễn tại đình Cháy trong lễ hội mở cửa đình, buổi chiều biểu diễn tại miếu Lãi Lèn, đến mùng 7 tháng Giêng, phường biểu diễn trong hội chính đình làng... Ngoài ra, khi các địa phương, đơn vị, khách du lịch có nhu cầu xem, tìm hiểu, trải nghiệm di sản văn hóa Hát Xoan, phường đều sẵn sàng đáp ứng.

Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Lịch - Trùm phường Xoan An Thái hồ hởi: “Càng nhiều người biết, yêu thích câu Xoan thì di sản văn hóa trao truyền của tổ tiên càng lớn mạnh, trường tồn. Phường Xoan An Thái hiện có 117 thành viên với 5 thế hệ nối tiếp cùng tham gia sinh hoạt. Đầu Xuân năm mới bao giờ phường cũng kín lịch biểu diễn. Bắt đầu từ mùng 1 Tết ở Hội đình làng An Thái rồi đến Đền Hùng, Tổ Miếu Hùng Vương, xong là chúng tôi đi khắp các hội làng, các điểm du lịch đã có hợp đồng biểu diễn, có ngày phường Xoan biểu diễn đến 5 địa điểm, mệt nhưng thấy phấn khởi, tự hào lắm...”.

Di sản cha ông được giữ gìn, phát huy hiệu quả không những làm phong phú kho tàng văn hóa truyền thống, đời sống văn của người dân mà còn trở thành tài sản vô giá trong việc thu hút du khách, phát triển du lịch, đóng góp tích cực vào việc phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Từ đầu năm đến nay, các điểm di tích trên địa bàn phường đón gần 200 đoàn khách với hơn 10.000 lượt khách, trong đó riêng điểm du lịch văn hóa cộng đồng Hùng Lô đã đón 182 đoàn với 8.005 lượt du khách (37 đoàn khách quốc tế với 500 lượt khách). Hát Xoan đã thực sự trở thành đặc sản du lịch hấp dẫn du khách.

Dù còn bận rộn với việc học tập nhưng những ngày cuối năm, em Bùi Như Quỳnh - học sinh lớp 9A Trường THCS Phượng Lâu vẫn dành thời gian luyện tập cùng phường Xoan An Thái. Sinh ra trong gia đình giàu truyền thống Hát Xoan, bà ngoại là Nghệ nhân Nhân dân, trùm phường Xoan An Thái, khi mới 5 tuổi, Quỳnh đã bập bẹ tập hát Xoan, vào lớp 1 em đã thành thạo nhiều làn điệu Xoan cổ, cùng phường Xoan đi biểu diễn. Quỳnh chia sẻ: “Mỗi lần được tham gia biểu diễn em thấy vui và tự hào, thấy mình được trưởng thành hơn, thêm tin tưởng, quyết tâm với mục tiêu gắn bó với câu Xoan...”.

Hội Xuân đã mở, câu Xoan rộn rã đình làng, náo nức lòng người khởi đầu cho một năm mới tràn đầy niềm tin, quyết tâm xây dựng cuộc sống trù phú, thanh bình của người dân Đất Tổ.

Cẩm Ninh