Quá trình Trung Quốc vươn lên thành cường quốc khoa học và kinh nghiệm cho Việt Nam
Từ một quốc gia gần như không có vị thế trên bản đồ khoa học thế giới năm 1978, Trung Quốc đã vươn lên thành cường quốc nghiên cứu và phát triển. Hành trình này cho thấy vai trò của tầm nhìn chiến lược, đầu tư dài hạn và sự phối hợp giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Đây là những kinh nghiệm có ý nghĩa tham khảo đối với Việt Nam trong triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Nhân viên kiểm tra robot tại một trung tâm đổi mới robot hình người ở Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc, ngày 4/12/2025. Ảnh: Tân Hoa xã
Theo trang Nature.com, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đang đặt nhiều kỳ vọng vào lĩnh vực khoa học. Tại một cuộc họp cấp cao ở Thượng Hải hồi tháng 4, ông kêu gọi chính quyền các địa phương, trường đại học và viện nghiên cứu tăng cường nghiên cứu cơ bản của đất nước. Ông nhấn mạnh: “Chúng ta phải nắm bắt cơ hội, vượt qua thách thức và đặt nghiên cứu cơ bản ở vị trí ưu tiên hàng đầu”.
Chỉ đạo của ông Tập Cận Bình là một phần trong chiến dịch rộng lớn và lâu dài của Trung Quốc nhằm nâng cao năng lực khoa học và công nghệ. Chỉ một tháng trước đó, các nhà lãnh đạo nước này đã nhấn mạnh tầm quan trọng của khoa học trong kế hoạch 5 năm mới nhất của Trung Quốc.
Định hướng chính sách này kêu gọi tăng cường đáng kể đầu tư cho nghiên cứu cơ bản và đổi mới sáng tạo, đồng thời cam kết đẩy nhanh phát triển các công nghệ tiên phong như trí tuệ nhân tạo (AI), ứng dụng lượng tử và nhiệt hạch hạt nhân có kiểm soát vào cuối thập kỷ này.
Nỗ lực thúc đẩy nghiên cứu cơ bản là bước đi mới nhất của Trung Quốc nhằm gia tăng tiềm lực khoa học và công nghệ. Chiến dịch này bắt đầu cách đây gần 50 năm và tăng tốc mạnh mẽ kể từ năm 2000.
Năm 1978, khi bắt đầu mở cửa với thế giới, Trung Quốc hầu như chưa có vị thế trong lĩnh vực khoa học toàn cầu. Theo cơ sở dữ liệu trích dẫn Scopus của Elsevier, các nhà nghiên cứu Trung Quốc chỉ công bố chưa đến 120 bài báo khoa học trên các tạp chí quốc tế, tương đương 0,02% tổng số bài báo trên toàn thế giới.
Tuy nhiên, chưa đầy 50 năm sau, Trung Quốc đã trở thành một cường quốc khoa học toàn cầu và đang trên đà dẫn đầu thế giới về nghiên cứu và phát triển (R&D).
Không chỉ thể hiện qua những con số và thứ hạng, các đột phá của Trung Quốc còn thu hút chú ý của thế giới, từ việc phát triển những mô hình AI có khả năng tạo ra bước ngoặt đến lần đầu tiên thu thập thành công mẫu đá từ vùng khuất của Mặt Trăng.
Đà phát triển thần tốc của khoa học Trung Quốc thậm chí có thể còn tăng tốc trong những năm tới. Mục tiêu hiện nay của nước này là tăng tổng chi tiêu cho R&D, bao gồm cả khu vực công và tư nhân, ít nhất 7% mỗi năm từ nay đến năm 2030. Điều này dự kiến sẽ giúp thu hút thêm hàng chục tỷ USD đầu tư mỗi năm.
Ông Yanbo Wang, nhà nghiên cứu chính sách khoa học tại Đại học Hong Kong, nhận định: “Trung Quốc có tiềm năng làm thay đổi căn bản cục diện toàn cầu về sản xuất tri thức khoa học, cạnh tranh công nghệ và trọng tâm quyền lực địa chính trị”.
Gia tăng đầu tư cho R&D
Trong 3 thập kỷ qua, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã đặt khoa học và giáo dục ở vị trí trung tâm trong nỗ lực thúc đẩy sự thịnh vượng của đất nước. Tổng chi tiêu cho R&D của Trung Quốc đã tăng khoảng 100 lần trong giai đoạn này. Theo số liệu do chính phủ Trung Quốc công bố, trong 10 năm qua, mức chi tiêu này tăng bình quân hơn 10% mỗi năm.
Theo số liệu do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) tổng hợp, mức tăng chi tiêu của Trung Quốc vượt xa các quốc gia khác. Năm 2024, Trung Quốc vượt Mỹ để trở thành nước có tổng chi tiêu trong nước cho R&D (GERD) lớn nhất thế giới. Chỉ số này bao gồm toàn bộ chi tiêu của cả khu vực công và tư nhân.
Theo ông Zhang Lin, nhà nghiên cứu chính sách khoa học tại Đại học Vũ Hán (Trung Quốc), một trong những lợi thế lớn nhất của Trung Quốc trong phát triển khoa học là khả năng triển khai các kế hoạch dài hạn và kiên trì thực hiện một cách nhất quán. Ông Zhang cho biết: “Hệ thống tập trung của Trung Quốc cho phép nước này tập trung nguồn lực hiệu quả hơn vào các mục tiêu khoa học dài hạn”. Theo ông, giới lãnh đạo Trung Quốc có thể duy trì đầu tư trong thời gian dài vào những lĩnh vực khoa học chiến lược như truyền thông lượng tử.
Đối với nhiều nhà nghiên cứu, điều quan trọng không nằm ở thứ hạng chính xác của Trung Quốc mà là xu hướng phát triển đi lên mạnh mẽ của nước này. Ông Hao Bin, nhà kinh tế học tại Đại học Giao thông Liverpool - Tây An ở thành phố Tô Châu (Trung Quốc), cho rằng đầu tư ngày càng tăng cho R&D cho thấy Trung Quốc đang tìm cách chuyển đổi từ một quốc gia sản xuất hàng hóa thành quốc gia tạo ra tri thức và công nghệ tiên phong. Ông Hao nhận định: “Thay vì chủ yếu cạnh tranh dựa trên lợi thế chi phí lao động thấp, Trung Quốc ngày càng dựa vào năng lực công nghệ, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và khả năng kiểm soát công nghệ”.
Một ví dụ điển hình là kế hoạch dài hạn của Trung Quốc nhằm phát triển ngành công nghiệp bán dẫn. Năm 2014, Trung Quốc thành lập quỹ đầu tư được nhà nước hậu thuẫn nhằm hỗ trợ ngành này, với đợt huy động vốn ban đầu khoảng 100 tỷ nhân dân tệ (gần 16,3 tỷ USD vào thời điểm đó). Theo ông Hao, quỹ này kết hợp với các chính sách công nghiệp được triển khai đồng bộ đã giúp Trung Quốc xây dựng năng lực trên toàn bộ chuỗi cung ứng bán dẫn, từ thiết kế chip đến sản xuất thiết bị chế tạo chip.
Những lĩnh vực chiến lược khác mà Trung Quốc tập trung phát triển là công nghệ sinh học và y sinh học. Chính phủ nước này ngày càng chú trọng nghiên cứu và phát triển thuốc mới cũng như y học chuyển dịch, lĩnh vực hướng tới phát triển các phương pháp điều trị lâm sàng từ những kết quả nghiên cứu cơ bản.
Cuộc đua AI
Đầu năm 2025, một công ty AI nhỏ có tên DeepSeek đã gây chấn động các thị trường toàn cầu khi ra mắt một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) có hiệu suất ngang tầm với những công cụ hàng đầu do các tập đoàn công nghệ Mỹ phát triển. DeepSeek, có trụ sở tại thành phố Hàng Châu (Trung Quốc), đạt được bước đột phá này với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với các công ty phương Tây và sử dụng ít tài nguyên tính toán hơn nhiều.
Sự đổi mới của một doanh nghiệp tư nhân như vậy là kết quả của quá trình hỗ trợ liên tục từ chính phủ trung ương. Trước đây, các trường đại học và viện nghiên cứu do nhà nước điều hành giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động R&D tại Trung Quốc. Tuy nhiên, kể từ năm 2010, khi chính phủ phát động chiến dịch quốc gia nhằm phát triển một nhóm “các ngành công nghiệp mới nổi mang tính chiến lược”, trải rộng từ xe điện đến dược phẩm, các doanh nghiệp tư nhân ngày càng đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy đổi mới sáng tạo của đất nước.
Ông Hao bình luận: “Các doanh nghiệp ngày càng tích cực tham gia hoạt động R&D tại Trung Quốc vì họ nhận ra rằng đổi mới sáng tạo là chìa khóa để giành thêm thị phần”.
Chính phủ Trung Quốc kỳ vọng các doanh nghiệp tư nhân sẽ đóng vai trò lớn hơn nữa. Kế hoạch 5 năm mới nhất cam kết trao thêm quyền hạn và nguồn lực cho các doanh nghiệp này nhằm cải thiện hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, giáo dục và nghiên cứu của đất nước. Theo các nhà nghiên cứu, động thái này một phần xuất phát từ những thành công về R&D mà một số doanh nghiệp Trung Quốc đạt được trong những năm gần đây ở các lĩnh vực công nghệ then chốt, từ pin đến AI.
Bà Meicen Sun, nhà khoa học thông tin tại Đại học Illinois Urbana-Champaign (Mỹ), cho rằng AI đã trở thành “liều thuốc củng cố niềm tin” đối với Trung Quốc về vị thế của nước này trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu.
Thúc đẩy nghiên cứu cơ bản
Sự hỗ trợ mạnh mẽ của Trung Quốc dành cho khoa học một phần xuất phát từ nỗ lực giảm thiểu những điểm yếu về công nghệ và sự phụ thuộc từ bên ngoài. Các sự kiện toàn cầu trong thập kỷ qua, như đại dịch COVID-19 và những hạn chế của Mỹ đối với ngành bán dẫn Trung Quốc, đã cho thấy việc phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài có thể trở thành điểm yếu chiến lược của nước này.
Trong đại dịch COVID-19, nhiều chuyên gia nước ngoài đã rời Trung Quốc và một số thiết bị khoa học không thể được nhập khẩu từ nước ngoài. Điều này ảnh hưởng đến việc sử dụng một số công nghệ vốn phụ thuộc vào các chuyên gia và thiết bị nói trên. Do đó, chi tiêu cho R&D ngày càng phục vụ mục tiêu an ninh quốc gia.
Một trong những bước đi mà Trung Quốc triển khai từ năm 2018 là tăng cường năng lực tạo ra những khám phá đột phá và mang tính nguyên bản. Đây được xem là một mắt xích yếu trong hệ thống khoa học của nước này.
Năm 2018, Quốc vụ viện Trung Quốc tuyên bố mục tiêu đến năm 2035 là gia tăng đáng kể tầm ảnh hưởng toàn cầu trong lĩnh vực nghiên cứu cơ bản - hoạt động nghiên cứu nhằm phát triển tri thức thay vì hướng tới những ứng dụng cụ thể - đồng thời đưa Trung Quốc trở thành “trung tâm khoa học lớn và vùng đất cao của đổi mới sáng tạo toàn cầu” vào giữa thế kỷ này.
Gợi mở cho Việt Nam
Hành trình phát triển khoa học và công nghệ của Trung Quốc cho thấy xây dựng tiềm lực công nghệ quốc gia không thể chỉ dựa vào việc gia tăng đầu tư hay chạy theo những thành tựu trước mắt, mà đòi hỏi một chiến lược dài hạn, nhất quán, trong đó nghiên cứu cơ bản, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ chiến lược phải được đặt ở vị trí trung tâm. Kinh nghiệm của Trung Quốc cũng cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của khu vực tư nhân trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đồng thời cảnh báo những hệ lụy nếu quá chú trọng số lượng công bố khoa học mà xem nhẹ chất lượng và tính nguyên bản của nghiên cứu.
Đối với Việt Nam, đây là những kinh nghiệm đáng chú ý trong quá trình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW. Nghị quyết xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực quan trọng hàng đầu để phát triển đất nước trong giai đoạn mới, đồng thời đặt ra yêu cầu làm chủ các công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực nghiên cứu và phát triển công nghệ trong nước. Từ câu chuyện Trung Quốc, có thể thấy để hiện thực hóa những mục tiêu này, Việt Nam cần kiên trì đầu tư cho nghiên cứu cơ bản, xây dựng cơ chế khuyến khích sáng tạo và chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, phát huy vai trò của doanh nghiệp và gắn kết chặt chẽ giữa viện nghiên cứu, trường đại học với thị trường.
Quan trọng hơn, cần chuyển mạnh từ tư duy tiếp nhận, ứng dụng công nghệ sang chủ động nghiên cứu, sáng tạo và làm chủ công nghệ, qua đó từng bước nâng cao năng lực tự chủ chiến lược và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.

