Quản lý khai thác cát sỏi trên sông Lô tỉnh Tuyên Quang (Bài 1): Khoanh đúng ranh giới để giữ kỷ cương tài nguyên

Toàn cảnh hoạt động khai thác cát sỏi tại thôn Bình Long, xã Vĩnh Tuy (Tuyên Quang).

Một giấy phép, nhiều giới hạn

Sông Lô là một trong những tuyến sông quan trọng trên địa bàn Tuyên Quang, đồng thời là nguồn cung cấp cát, sỏi cho nhu cầu xây dựng và các dự án hạ tầng. Khi nhu cầu vật liệu gia tăng, hoạt động thăm dò, khai thác, vận chuyển và tập kết khoáng sản trên dòng sông này cũng trở thành một bài toán quản lý nhiều lớp: vừa bảo đảm nguồn cung cho phát triển, vừa kiểm soát tài nguyên và hạn chế tác động đến lòng dẫn, bờ sông và hệ sinh thái.

Thực tế tại Tuyên Quang cho thấy đây không phải vấn đề chỉ tồn tại trên giấy tờ. Tháng 7/2024, Thủy đoàn I, Cục Cảnh sát giao thông đã phát hiện và xử lý 3 vụ khai thác cát, sỏi trái phép trên sông Lô đoạn qua huyện Sơn Dương. Trong một vụ việc ngày 5/7, lực lượng chức năng phát hiện một tàu đang khai thác cát, sỏi và bơm sang hai tàu chở hàng; những người trên phương tiện không xuất trình được giấy tờ liên quan đến phương tiện cũng như hoạt động khai thác.

Những vụ việc như vậy cho thấy, kiểm soát khai thác cát sỏi trên sông không thể chỉ dựa vào việc doanh nghiệp có hay không có giấy phép. Vấn đề quan trọng hơn là khai thác ở đâu, trong ranh giới nào, bằng phương tiện nào, với khối lượng bao nhiêu và vật liệu sau khi được đưa lên khỏi lòng sông sẽ đi đâu.

Đơn cử như hoạt động khai thác cát sỏi tại khu vực thôn Bình Long – Tân Long (xã Vĩnh Tuy, tỉnh Tuyên Quang). Cụ thể, thời gian gần đây Tạp chí Kinh tế Môi trường nhận được nhiều phản ánh của người dân về hoạt động khai thác khoáng sản và tình trạng tập kết, vận chuyển cát sỏi trên địa bàn xã Vĩnh Tuy có nhiều diễn biến phức tạp. Theo phản ánh, hoạt động khai thác, tập kết, vận chuyển cát sỏi tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến môi trường, phát sinh bụi, tiếng ồn mà còn có thể gây mất an toàn giao thông, tiềm ẩn nguy cơ xảy ra tai nạn, đặc biệt tại các khu vực bến bãi tập kết xuất hiện nhiều phương tiện vận chuyển cát sỏi với trọng tải lớn thường xuyên ra vào.

Theo hồ sơ phóng viên tiếp cận, ngày 14/8/2018, UBND tỉnh Hà Giang cấp giấy phép khai thác khoáng sản số 1702/GP-UBND cho Công ty TNHH Xây dựng và Thương mại Thanh Giang. Khu vực được cấp phép có diện tích 8,02 ha, trữ lượng khai thác theo thiết kế hơn 471.500 m³, trong đó cát hơn 459.600 m³ và sỏi gần 11.900 m³. Công suất khai thác nguyên khai 20.000 m³/năm, thời hạn 24 năm 1 tháng.

Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực này hiện thuộc xã Vĩnh Tuy, tỉnh Tuyên Quang.

Hoạt động khai thác cát sỏi của Công ty Phương Đông được phóng viên Tạp chí Kinh tế Môi trường ghi nhận ngày 30/7/2026.

Ngày 15/9/2021, Công ty Thanh Giang ký hợp đồng chuyển nhượng quyền khai thác khoáng sản cho Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Phương Đông (Công ty Phương Đông). Tuy nhiên, để xác định đầy đủ chủ thể đang thực hiện quyền khai thác, cần đối chiếu hợp đồng chuyển nhượng với hồ sơ, thủ tục và các quyết định của cơ quan có thẩm quyền.

Ngày 14/1/2026, UBND xã Vĩnh Tuy ban hành Thông báo số 34/TB-UBND, công khai thông tin khu vực khai thác có diện tích 8,02 ha. Việc xác định và công khai ranh giới mỏ có ý nghĩa quan trọng, nhất là đối với khu vực lòng sông và những địa bàn giáp ranh.

Bởi trên thực tế, cùng một tuyến sông nhưng chỉ cần phương tiện di chuyển khỏi tọa độ, ranh giới được cấp phép thì tính pháp lý của hoạt động khai thác có thể thay đổi. Do đó, khi có phản ánh về khai thác ngoài phạm vi mỏ, việc xác định phải dựa trên tọa độ, bản đồ, mốc giới và kiểm tra thực địa thay vì chỉ quan sát bằng mắt thường.

Từ phản ánh hiện trường đến cuộc kiểm tra chính thức

Trong các ngày 30/7 và 19/8/2026, phóng viên Tạp chí Kinh tế Môi trường ghi nhận hoạt động hút cát tại khu vực sông Lô (Đoạn chảy qua 2 xã Vĩnh Tuy và Bạch Xa).

Cụ thể, ngày 30/7, tại khu vực gần bến đò Km71, thôn Bình Long, xã Vĩnh Tuy, phóng viên ghi nhận 3 phương tiện tàu thuyền đang sử dụng vòi hút để đưa cát sỏi từ lòng sông lên khoang chứa. Sau khi đầy khoang, phương tiện di chuyển về khu vực bến để bơm cát sỏi lên bãi tập kết.

Tiếp đó, ngày 19/8, tại khu vực soi Gió, thôn Bến Đền, xã Bạch Xa, tiếp tục ghi nhận 3 phương tiện hoạt động, trong đó có một phương tiện được xác định thuộc Công ty TNHH Hiệp Phú.

Cận cảnh hoạt động khai thác cát sỏi  trên sông của Công ty Phương Đông. Qua quan sát các phương tiện đều không có biển số và hệ thông pháo phân định phạm vi khai thác. 

Qua quan sát tại hiện trường, phóng viên không nhận thấy biển số, biển hiệu hoặc hệ thống phao phân định phạm vi khai thác trên các phương tiện được ghi nhận.

Sau khi tiếp cận hiện trường, ghi nhận thực tế. Ngày 24/8, phóng viên Tạp chí Kinh tế Môi trường đã có buổi làm việc với lãnh đạo UBND xã Vĩnh Tuy để cung cấp hình ảnh và thông tin đã ghi nhận.

Theo lãnh đạo UBND xã Vĩnh Tuy, qua thông tin và hình ảnh được cung cấp, các phương tiện được ghi nhận ngày 30/7 có hoạt động tại vị trí được địa phương xác định là ngoài phạm vi điểm mỏ được cấp phép. Trong khi đó, hoạt động được ghi nhận ngày 19/8 thuộc địa bàn xã Bạch Xa và theo thông tin địa phương, nằm trong phạm vi mỏ của Công ty TNHH Hiệp Phú.

Để làm rõ thông tin các phương tiện hoạt động khai thác tại đây, phóng viên đã có buổi làm việc với đại diện của Công ty TNHH Hiệp Phú. Qua trao đổi, vị đại diện của doanh nghiệp cho biết: Đơn vị chỉ có một tàu hoạt động tại mỏ vào thời điểm ngày 19/8; một tàu khác bị hỏng. Doanh nghiệp cũng cho biết không ký hợp đồng với đơn vị bên ngoài để khai thác trong mỏ của mình. Theo đại diện doanh nghiệp, từng phát hiện phương tiện của Công ty Phương Đông hoạt động tại khu vực được cấp phép cho Hiệp Phú và đã thông tin tới chính quyền.

Hình ảnh PV ghi nhận hoạt động khai thác ngày 19/8 tại khu vực điểm mỏ của Công ty TNHH Hiệp Phú.

Trao đổi với phóng viên, lãnh đạo UBND xã Bạch Xa cũng xác nhận từng phát sinh tình trạng phương tiện của Công ty Phương Đông hoạt động tại khu vực mỏ của Công ty Hiệp Phú. Chính quyền địa phương cho biết đã phối hợp với xã Vĩnh Tuy tổ chức kiểm tra, kiểm soát.

Tuy nhiên, việc kiểm tra hoạt động khai thác trên sông gặp không ít khó khăn. Theo Chủ tịch UBND xã Bạch Xa, ông Đoàn Cải Lương: Khi nhận được thông tin phản ánh, lực lượng chức năng đã đến khu vực nhưng không bắt gặp phương tiện đang hoạt động trong phạm vi cần kiểm tra; một phần nguyên nhân là địa bàn sông rộng, ranh giới nhạy cảm và lực lượng chưa có phương tiện đường thủy chuyên dụng để tiếp cận.

Những khó khăn này cho thấy quản lý khai thác cát trên sông không thể chỉ dựa vào phương thức “bắt gặp tại chỗ”. Một phương tiện có thể di chuyển nhanh giữa các khu vực, trong khi ranh giới mỏ lại được xác định bằng tọa độ cụ thể.

Đáng chú ý, ngày 9/9/2026, UBND xã Vĩnh Tuy tổ chức kiểm tra việc chấp hành quy định về khai thác cát, sỏi tại điểm mỏ của Công ty Phương Đông theo Quyết định số 1007/QĐ-UBND ngày 7/9/2026.

Theo biên bản kiểm tra, tại thời điểm kiểm tra, đoàn ghi nhận hoạt động khai thác cát trên sông. Có 3 thuyền hút cát đang hoạt động trong khu vực tọa độ được cấp phép; tổng số 4 thuyền được ghi nhận tại khu vực, trong đó một thuyền hư hỏng và neo đậu tại bến đò Km71.

Biên bản cũng ghi nhận các phương tiện chưa có đăng ký, đăng kiểm, biển hiệu, số thứ tự theo quy định và chưa xuất trình được hợp đồng đối với phương tiện.

Một nội dung khác được đoàn kiểm tra ghi nhận là Công ty chưa cung cấp đầy đủ hồ sơ, tài liệu pháp lý theo yêu cầu; còn thiếu hồ sơ cấp giấy phép môi trường. Đoàn kiểm tra cũng ghi nhận việc tập kết cát, sỏi chưa đúng vị trí được cấp phép và doanh nghiệp chưa cung cấp được văn bản chấp thuận tập kết tạm thời.

Tại khu vực bãi tập kết ở bến đò Km71, đoàn kiểm tra ghi nhận khoảng 250 m³ cát. Khu vực này chưa có hồ sơ, giấy phép tập kết theo quy định; chưa có trạm cân và camera giám sát sản lượng. Trạm cân tại khu vực được ghi nhận không hoạt động.

Biên bản kiểm tra của UBND xã Vĩnh Tuy sau khi nhận được phản ánh của Tạp chí Kinh tế Môi trường về hoạt động khoáng sản của Công ty CPĐT và phát triên Phương Đông trên địa bàn xã.

Trước những nội dung được ghi nhận, Tổ kiểm tra yêu cầu Công ty Phương Đông tạm dừng hoạt động khai thác cho đến khi khắc phục các tồn tại; hoàn thiện hồ sơ pháp lý, đăng ký, đăng kiểm phương tiện; lắp đặt trạm cân, camera giám sát sản lượng; hoàn thiện hồ sơ môi trường và thực hiện các yêu cầu về biển hiệu, đánh số phương tiện, chế độ báo cáo.

Đại diện Công ty thống nhất với nội dung kiểm tra và cam kết khắc phục các tồn tại trước ngày 30/9/2026.

Quản lý bằng dữ liệu để tránh “tàu đã di chuyển”

Kết quả kiểm tra ngày 9/9 cho thấy một số vấn đề mà cơ quan chức năng cần tiếp tục theo dõi, đồng thời cũng cung cấp căn cứ để doanh nghiệp khắc phục và hoàn thiện điều kiện hoạt động.

Trước đó, Chỉ thị số 293/CT-UBND ngày 13/3/2026 của UBND xã Vĩnh Tuy đã chỉ ra những hạn chế trong công tác quản lý đất đai, khoáng sản, trong đó có nguy cơ khai thác ngoài vị trí được phép, thất thu tài nguyên và ảnh hưởng đến đất đai, môi trường.

Chính quyền xã cũng yêu cầu kiểm tra thực tế sản lượng, vị trí, diện tích khai thác; rà soát các bãi tập kết và công khai thông tin về khu vực được phép khai thác, mốc giới, thời gian khai thác và số lượng phương tiện.

Ngày 26/1/2026, xã Vĩnh Tuy và xã Bạch Xa đã ban hành quy chế phối hợp kiểm tra tại các khu vực giáp ranh. Đây là yêu cầu cần thiết bởi dòng sông không tuân theo địa giới hành chính.

Tuy nhiên, phối hợp trên giấy cần được chuyển thành quy trình kiểm tra thực tế: khi phát hiện phương tiện nghi khai thác ngoài phạm vi, ai tiếp nhận thông tin, lực lượng nào tiếp cận, dữ liệu nào được ghi nhận và thời hạn xử lý ra sao.

Theo Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, hoạt động khoáng sản được đặt trong hệ thống quản lý về thông tin, dữ liệu, giấy phép, sản lượng và kiểm tra, giám sát. Nghị định 193/2025/NĐ-CP quy định chi tiết luật này và đã được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 21/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 16/1/2026.

Điều đó đặt ra yêu cầu phải phân biệt rõ giữa quyền được khai thác và phạm vi được phép khai thác. Một giấy phép chỉ xác lập quyền khai thác trong những giới hạn cụ thể về vị trí, diện tích, trữ lượng, công suất, thời hạn và các điều kiện đi kèm. Vì vậy, nếu hoạt động thực tế có dấu hiệu vượt ra ngoài khu vực được cấp phép, việc xác định doanh nghiệp có giấy phép hay không chưa đủ để đánh giá tính hợp pháp của hoạt động đó.

Đối với khai thác cát sỏi lòng sông, ranh giới trên bản đồ còn gắn với một vấn đề lớn hơn: sự ổn định của lòng dẫn.

Theo TS. Đào Trọng Tứ, chuyên gia về tài nguyên nước, việc khai thác cát vượt mức có thể làm hạ thấp đáy sông, từ đó khiến bờ sông mất ổn định và gia tăng nguy cơ xói lở. PGS.TS Vũ Thanh Ca cũng từng phân tích rằng hoạt động hút cát có thể làm thay đổi địa hình đáy, chế độ dòng chảy, mực nước ngầm và tác động đến hệ sinh thái thủy sinh. Những phân tích này cho thấy tác động của khai thác không nhất thiết dừng lại tại vị trí tàu hút cát mà có thể lan sang những khu vực khác thông qua sự thay đổi của dòng chảy và quá trình xói – bồi.

Nói cách khác, một khu vực khai thác được khoanh định không chỉ để xác định doanh nghiệp được lấy bao nhiêu tài nguyên, mà còn là giới hạn được thiết lập trên cơ sở các điều kiện địa chất, thủy văn, địa hình và môi trường. Khi hoạt động vượt khỏi ranh giới đó, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “đã lấy bao nhiêu cát”, mà còn là đã tác động như thế nào đến cấu trúc đáy sông và khu vực ven bờ.

Với hoạt động khai thác cát sỏi tại khu vực thôn Bình Long – thôn Tân Long (Xã Vĩnh Tuy) và vùng giáp ranh với xã Bạch Xa, việc tiếp tục rà soát hồ sơ quyền khai thác, tọa độ, mốc giới, phương tiện, sản lượng và điều kiện môi trường là cần thiết. Mục tiêu không chỉ là xử lý vi phạm nếu có, mà còn tạo một cơ chế quản lý minh bạch để tài nguyên được khai thác đúng quy định, doanh nghiệp làm đúng có điều kiện hoạt động ổn định và lợi ích công cộng được bảo đảm.