Quản lý kinh doanh thuốc lá: Cải cách thủ tục phải đi cùng hậu kiểm thực chất

Quá trình sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đặt ra yêu cầu tiếp tục rà soát các thủ tục có thể đơn giản hóa mà không làm giảm hiệu quả quản lý. Đề xuất bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn và bán lẻ vì vậy cần được xem xét trong tổng thể môi trường kinh doanh và phương thức quản lý thị trường.

Đại biểu Quốc hội Phan Thị Mỹ Dung, thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh, cho rằng cần phân biệt mục tiêu dài hạn là giảm và tiến tới giảm mạnh việc sử dụng thuốc lá với phương thức quản lý thị trường ở từng giai đoạn.

Lựa chọn phương thức quản lý phù hợp

Áp lực chi phí tuân thủ đang là vấn đề được nhiều hộ kinh doanh quan tâm. Theo khảo sát tháng 4/2026 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), 81,5% hộ kinh doanh được khảo sát cho biết doanh thu năm 2025 giảm; 33% dự kiến thu hẹp quy mô, trong khi chỉ 1,8% có kế hoạch mở rộng. Những con số này được công bố tại hội thảo “Hộ kinh doanh và động lực tăng trưởng” do VCCI tổ chức vào ngày 21/8/2026.

Trong bối cảnh đó, việc rà soát thủ tục hành chính đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá cần được đặt trong yêu cầu chung về cải thiện môi trường kinh doanh, đồng thời không làm suy giảm hiệu quả quản lý đối với mặt hàng có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Tại phiên thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ngày 21/10/2026, đại biểu Quốc hội Phạm Ngọc Lâm, thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai, cho rằng không nhất thiết mọi khâu trong hoạt động phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá đều phải được quản lý bằng giấy phép.

Theo đại biểu, pháp luật về đầu tư đã cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, không chỉ giới hạn ở việc cấp giấy phép. Khoản 1 và khoản 5 Điều 7 Luật Đầu tư năm 2025 quy định các phương thức quản lý theo hướng tiền kiểm, hậu kiểm và các hình thức xác nhận khác nhau. Vì vậy, một số khâu kinh doanh thuốc lá có thể được quản lý thông qua các điều kiện kinh doanh, quyền và nghĩa vụ của thương nhân, kết hợp với việc kiểm tra, giám sát và hậu kiểm.

Đại biểu cũng lưu ý rằng giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ không phải là công cụ trực tiếp và duy nhất để hạn chế khả năng tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá. Theo đó, cần chú trọng kiểm soát nguồn cung từ khâu sản xuất, nhập khẩu, chính sách thuế, địa điểm bán, đối tượng mua và hành vi bán hàng. Đại biểu đề nghị cân nhắc bãi bỏ giấy phép ở các khâu lưu thông nêu trên, đồng thời duy trì đầy đủ các điều kiện kinh doanh và tăng cường kiểm tra việc chấp hành pháp luật.

Kiểm soát nguồn cung, ngăn ngừa thị trường bất hợp pháp

Bên cạnh phương thức cấp phép, quản lý nguồn cung là vấn đề quan trọng trong quá trình hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Đại biểu Quốc hội Phan Thị Mỹ Dung, thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh, cho rằng cần phân biệt mục tiêu dài hạn là giảm và tiến tới giảm mạnh việc sử dụng thuốc lá với phương thức quản lý thị trường ở từng giai đoạn. Khi nhu cầu sử dụng vẫn còn, việc thu hẹp quá mức nguồn cung hợp pháp không đồng nghĩa với việc nhu cầu sẽ biến mất; một phần nhu cầu có thể chuyển sang nguồn cung bất hợp pháp.

Theo đại biểu, thuốc lá nhập khẩu hợp pháp phải thực hiện các nghĩa vụ về thuế, thủ tục hải quan, tiêu chuẩn kỹ thuật, nhãn hàng hóa, cảnh báo sức khỏe và kiểm soát việc phân phối. Trong khi đó, hàng nhập lậu có thể né tránh phần lớn các chi phí này, tạo ra lợi thế không công bằng và duy trì động cơ buôn lậu.

Đại biểu cũng phân tích rằng khi thuốc lá nhập lậu bị phát hiện, cơ quan chức năng phải thực hiện nhiều công đoạn như kiểm tra, tạm giữ, bảo quản, xác minh, xử lý và tiêu hủy. Với các vụ án hình sự, còn phát sinh chi phí điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Vì vậy, đánh giá chính sách quản lý nguồn cung cần tính đến cả chi phí xã hội của hoạt động chống buôn lậu và chi phí tiêu hủy hàng hóa vi phạm.

Từ những phân tích này, đại biểu Phan Thị Mỹ Dung đề nghị định hướng quản lý nguồn cung theo hướng ưu tiên nguồn cung hợp pháp, minh bạch, có khả năng truy xuất nguồn gốc và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế; đồng thời tăng cường các biện pháp nhằm giảm thiểu hoạt động buôn bán thuốc lá bất hợp pháp. Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế thống kê, lượng hóa chi phí xã hội của hoạt động chống buôn lậu và tiêu hủy thuốc lá lậu để làm căn cứ đánh giá chính sách.

Ý kiến này đặt ra yêu cầu đánh giá đồng thời hiệu quả kiểm soát nguồn cung hợp pháp và khả năng ngăn chặn thị trường bất hợp pháp. Đây cũng là một nội dung cần được xem xét khi lựa chọn phương thức quản lý hoạt động phân phối, bán buôn và bán lẻ thuốc lá.

Đại biểu Quốc hội Phạm Ngọc Lâm, thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai, cho rằng pháp luật về đầu tư đã cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý đối với ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, không chỉ giới hạn ở việc cấp giấy phép.

Quy định trưng bày cần rõ ràng, khả thi

Một nội dung khác trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là quy định về việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán. Đây là vấn đề cần được thiết kế rõ ràng để vừa bảo đảm mục tiêu hạn chế sự tiếp xúc của công chúng với sản phẩm thuốc lá, vừa giúp cơ sở kinh doanh hiểu và thực hiện đúng quy định.

Theo Điều 25 Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành, điểm bán lẻ không được trưng bày quá một bao, một tút hoặc một hộp của cùng một nhãn hiệu thuốc lá. Trong góp ý đối với dự thảo luật, đại biểu Quốc hội Trần Văn Khải, thuộc Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình, ủng hộ quy định cấm trưng bày thuốc lá nhưng cho rằng cần làm rõ phạm vi và cách thức thực hiện.

Đại biểu nhận định quy định trong dự thảo có phạm vi rộng, trong khi một số hoạt động phục vụ giao dịch như lấy hàng, kiểm kê, sắp xếp hàng hóa chưa được hướng dẫn cụ thể. Điều này có thể khiến người kinh doanh khó phân biệt giữa hành vi trưng bày bị cấm và các thao tác cần thiết trong quá trình bán hàng.

Một vấn đề được đại biểu đề cập là việc niêm yết tên và giá bán của sản phẩm. Theo ý kiến tại phiên thảo luận, nếu việc hiển thị tên và giá cũng bị coi là trưng bày, các cửa hàng có thể gặp khó khăn trong việc cung cấp thông tin giao dịch cho người mua. Vì vậy, đại biểu đề xuất làm rõ trong luật việc niêm yết danh mục tên và giá bán thuốc lá bằng chữ theo mẫu thống nhất, không kèm hình ảnh, màu sắc, biểu tượng hoặc nhãn hiệu quảng cáo; đồng thời phân biệt với việc đưa sản phẩm ra khỏi nơi cất giữ để giao cho người mua, kiểm kê hoặc sắp xếp hàng hóa.

Đại biểu Trần Văn Khải cũng đề nghị bổ sung hướng dẫn cụ thể về cách cất giữ, lấy hàng và kiểm kê; đồng thời duy trì các yêu cầu cần thiết để người bán thực hiện đúng trách nhiệm không bán thuốc lá cho người dưới 18 tuổi. Về lộ trình thực hiện, đại biểu đề xuất thời gian chuyển tiếp 12 tháng để các cơ sở kinh doanh có điều kiện điều chỉnh hoạt động.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy việc hoàn thiện quy định về trưng bày không chỉ dừng lại ở việc xác định hành vi bị cấm, mà còn cần làm rõ các thao tác nghiệp vụ và thông tin giao dịch được phép thực hiện. Quy định càng cụ thể, khả năng tuân thủ càng cao và việc kiểm tra, xử lý vi phạm càng có cơ sở thống nhất.

Cải cách thủ tục kinh doanh thuốc lá và hoàn thiện quy định về trưng bày đều hướng tới yêu cầu quản lý hiệu quả, minh bạch và khả thi. Chính sách cần xác định rõ trách nhiệm của thương nhân và cơ quan quản lý. Mục tiêu giảm tác hại của thuốc lá, kiểm soát nguồn cung hợp pháp và ngăn chặn thuốc lá bất hợp pháp phải được đặt trong cùng một tổng thể chính sách, bảo đảm rằng các yêu cầu cải cách hành chính không làm suy giảm mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng.