Quản trị sự thay đổi để kiến tạo hòa bình

PGS.TS Bùi Hoài Sơn (Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương)
*************

Từ Đối thoại Shangri-La tại Singapore đến Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81 tại New York, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã gửi đi 2 thông điệp đối ngoại trong 2 không gian khác nhau nhưng cùng gặp nhau ở một trục tư tưởng: Thế giới thay đổi là điều không thể tránh khỏi nhưng xung đột và chia rẽ không phải là định mệnh. Điều quan trọng là các quốc gia phải chủ động quản trị sự thay đổi, kiểm soát cạnh tranh, củng cố lòng tin, thượng tôn luật pháp quốc tế và chuyển cam kết chung thành những cơ chế hợp tác thực chất.

Bài phát biểu tại Đối thoại Shangri-La ngày 29/5/2026 tập trung vào an ninh châu Á - Thái Bình Dương, còn bài phát biểu ngày 22/9/2026 tại Đại hội đồng Liên hợp quốc đặt ra những vấn đề của trật tự toàn cầu. Nhưng đặt cạnh nhau, có thể nhận ra một mạch tư duy xuyên suốt: Nhận diện đúng bản chất của thời đại để không bị động trước biến động, đồng thời tìm kiếm phương thức quản trị mới nhằm ngăn biến động chuyển hóa thành đối đầu và xung đột.
Tại Shangri-La, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra 3 cuộc khủng hoảng nền tảng đang diễn ra đồng thời và tác động lẫn nhau: Khủng hoảng trật tự quốc tế, khủng hoảng mô hình phát triển và khủng hoảng lòng tin chiến lược. Cách nhìn này không dừng ở việc liệt kê các điểm nóng hay nguy cơ an ninh riêng lẻ.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước phát biểu tại phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng LHQ khóa 81 ngày 22/9. Ảnh: TTXVN

Đằng sau xung đột, phân mảnh kinh tế, cạnh tranh công nghệ, đứt gãy chuỗi cung ứng hay suy giảm lòng tin là những chuyển động sâu hơn của cấu trúc quốc tế. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận ấy không coi biến động như một số phận đã được định trước. Biến động là trạng thái thường trực của thế giới nhưng biến động dẫn tới xung đột hay trở thành động lực tiến tới hòa bình lại phụ thuộc vào lựa chọn của các quốc gia và cộng đồng quốc tế. Từ đây xuất hiện một quan niệm có ý nghĩa phương pháp luận: An ninh không chỉ là xử lý khủng hoảng khi khủng hoảng đã xảy ra, mà trước hết phải là năng lực nhận diện, phòng ngừa và quản trị rủi ro từ sớm, từ xa.

Đến diễn đàn Liên hợp quốc, cách nhìn ấy được mở rộng từ bình diện khu vực sang bình diện toàn cầu. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhận định thế giới đang trải qua những chuyển dịch sâu sắc của trật tự quốc tế với nhiều rủi ro và bất định; xu hướng sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực, chạy đua vũ trang, phân mảnh kinh tế, gia tăng các rào cản thương mại, đầu tư và công nghệ đang làm cho không gian hợp tác trở nên khó khăn hơn.

Biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và những rủi ro mới từ công nghệ lại tạo thêm những tầng bất ổn mới. Từ Shangri-La đến Liên hợp quốc, tư duy đó phát triển thêm một bước: Từ quản trị rủi ro đến định hướng và quản trị sự thay đổi. Nếu “quản trị sự thay đổi” là trục tư tưởng lớn thì quản trị cạnh tranh và khôi phục lòng tin chính là nội dung cốt lõi.

Tại Shangri-La, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt vấn đề rất rõ: Lựa chọn của châu Á - Thái Bình Dương không phải giữa cạnh tranh hay không cạnh tranh, mà giữa cạnh tranh thiếu kiểm soát và cùng tồn tại có trách nhiệm. Cách đặt vấn đề này phản ánh một tư duy thực tế: Thừa nhận cạnh tranh như một thuộc tính của quan hệ quốc tế, nhưng đồng thời đòi hỏi cạnh tranh phải có giới hạn, có trách nhiệm và có thể dự báo.

Tại Liên hợp quốc, thông điệp ấy được cô đọng thành yêu cầu: “Khủng hoảng phải được ngăn ngừa. Cạnh tranh phải được kiểm soát”. Đằng sau những câu ngắn gọn là một quan niệm về quản trị quốc tế dựa trên phòng ngừa thay vì chỉ khắc phục hậu quả. Đó cũng là lý do Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh việc khôi phục lòng tin giữa các quốc gia trên cơ sở tôn trọng Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế một cách đầy đủ, nhất quán và không chọn lọc.

Một điểm mới rất đáng lưu ý là cả 2 bài phát biểu đều đặt công nghệ vào trung tâm của bài toán an ninh và quản trị quốc tế. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử, hệ thống tự động, không gian mạng và hạ tầng số có thể mở rộng năng lực phát triển và dự báo rủi ro, nhưng cũng có thể làm tăng khả năng thao túng thông tin, tự động hóa xung đột, rút ngắn thời gian ra quyết định và gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm. Điều đó đặt ra yêu cầu hình thành các chuẩn mực trách nhiệm mới: Tiến bộ khoa học - công nghệ phải phục vụ con người chứ không làm sâu thêm chia rẽ; con người phải giữ trách nhiệm cuối cùng đối với những quyết định có hệ quả an ninh nghiêm trọng; môi trường thông tin cần được bảo vệ trước thao túng và cực đoan hóa.

Biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh và những rủi ro mới từ công nghệ lại tạo thêm những tầng bất ổn mới.

Điểm gặp nhau của 2 bài phát biểu là yêu cầu biến nguyên tắc thành cơ chế, cam kết thành hành động và đối thoại thành năng lực phòng ngừa, xử lý khủng hoảng. Tại Shangri-La, thông điệp được thể hiện qua nhiều gợi mở cụ thể: Làm cho luật lệ và đối thoại trở thành phương tiện giảm thiểu rủi ro thực sự; phát huy vai trò trung tâm của ASEAN; đặt an ninh con người vào trung tâm; kiến tạo chuẩn mực trách nhiệm đối với công nghệ mới; củng cố sức chống chịu của xã hội trước tin giả, thao túng thông tin và phân cực; nâng cao năng lực ngoại giao phòng ngừa, hòa giải và trung gian.

Tại Liên hợp quốc, phạm vi hành động được mở rộng hơn. 4 định hướng lớn được đặt ra gồm: Khôi phục lòng tin trên nền tảng Hiến chương Liên hợp quốc và luật pháp quốc tế; thúc đẩy phát triển công bằng, nhân văn, bao trùm và bền vững; chủ động định hình quản trị công nghệ; củng cố chủ nghĩa đa phương và vai trò trung tâm của Liên hợp quốc. Điểm chung là đưa quản trị toàn cầu trở về với con người. Một trật tự chỉ bền vững khi luật lệ bảo vệ được lợi ích chính đáng của các quốc gia, phát triển tạo ra cơ hội rộng hơn và hợp tác quốc tế đem lại lợi ích thiết thực cho người dân.

Đối với Việt Nam, 2 bài phát biểu cũng gợi mở một cách hiểu rõ hơn về độc lập, tự chủ trong thời đại phụ thuộc lẫn nhau. Độc lập, tự chủ không có nghĩa là đứng ngoài những chuyển động của thế giới hay thu hẹp không gian hợp tác. Ngược lại, nền tảng tự chủ vững chắc cho phép một quốc gia chủ động hơn trong lựa chọn đối tác, tham gia định hình luật lệ và đóng góp cho các vấn đề chung, trên cơ sở gắn lợi ích quốc gia với hòa bình, ổn định và thịnh vượng của khu vực và thế giới.

Từ Singapore đến New York, quy mô diễn đàn khác nhau nhưng thông điệp cốt lõi có tính nhất quán: Hòa bình không chỉ cần được gìn giữ mà phải được kiến tạo; lòng tin không chỉ được kêu gọi mà phải được xây dựng bằng hành động có thể kiểm chứng; luật lệ không chỉ được viện dẫn mà phải được tôn trọng và thực thi nhất quán; hợp tác không nên dừng ở cam kết mà phải tạo ra kết quả thực chất. Trong một thế giới tiếp tục biến động, năng lực quan trọng của mỗi quốc gia không chỉ là thích ứng với thay đổi, mà còn là cùng nhau định hướng và quản trị sự thay đổi theo hướng hòa bình, hợp tác và phát triển.

Hòa bình không chỉ cần được gìn giữ mà phải được kiến tạo. Ảnh: VGP/Đức Tuân

Đó cũng là một gợi mở cho tư duy phát triển và đối ngoại của Việt Nam trong giai đoạn mới. Bản lĩnh quốc gia không nằm ở việc đứng ngoài biến động mà ở năng lực nhìn thấy biến động sớm, hiểu đúng bản chất, giữ vững các nguyên tắc cốt lõi và tạo đủ không gian hợp tác để chuyển thách thức thành cơ hội. Trong thế giới của những chuyển đổi lớn, chủ động kiến tạo hòa bình cũng chính là chủ động kiến tạo môi trường phát triển cho chính mình và cho cộng đồng quốc tế.