Quay lưng với nhựa dùng một lần

Rác thải nhựa gây ô nhiễm môi trường.

Rác thải nhựa vượt kiểm soát

Theo báo cáo “Phá vỡ làn sóng nhựa 2025” do Quỹ từ thiện Pew công bố, năm 2025 thế giới thải ra khoảng 130 triệu tấn nhựa gây ô nhiễm môi trường mỗi năm. Nếu không có hành động hiệu quả, con số này có thể tăng lên 280 triệu tấn vào năm 2040, tương đương với việc gần mỗi giây có một xe tải rác nhựa bị đổ ra môi trường tự nhiên.

Đáng lo ngại hơn, vấn đề không chỉ nằm ở khâu thu gom hay xử lý cuối cùng, mà bắt nguồn ngay từ mô hình sản xuất và tiêu thụ. Pew dự báo sản lượng nhựa nguyên sinh (loại nhựa được sản xuất lần đầu từ nhiên liệu hóa thạch) có thể tăng 52%, từ 450 triệu tấn năm 2025 lên 680 triệu tấn vào năm 2040, trong khi năng lực quản lý và xử lý rác thải toàn cầu chỉ tăng khoảng 26%.

Ở góc độ tiêu dùng, các dữ liệu giáo dục của tổ chức khoa học – giáo dục và truyền thông National Geographic cho thấy, hơn 40% sản phẩm nhựa chỉ được sử dụng đúng một lần rồi bị vứt bỏ. Khi không được xử lý đúng cách, chúng phân rã thành vi nhựa (những hạt cực nhỏ đã được phát hiện trong đại dương, không khí và cả chuỗi thực phẩm), có thể xâm nhập vào cơ thể động vật và con người.

Một nghịch lý đang làm suy giảm niềm tin của công chúng là việc “tái chế” bị lợi dụng như công cụ tiếp thị. Tại châu Âu, chi phí năng lượng cao cùng làn sóng nhựa nhập khẩu giá rẻ khiến nhiều nhà máy tái chế đóng cửa; chỉ trong 18 tháng, khoảng 1 triệu tấn công suất đã phải ngừng hoạt động. EU đặc biệt lo ngại tình trạng nhựa nguyên sinh bị gắn nhãn sai thành “nhựa tái chế” để né chuẩn môi trường, kéo giá xuống và đẩy doanh nghiệp tái chế thật vào thế bất lợi, qua đó làm suy yếu toàn bộ chuỗi kinh tế tuần hoàn.

Siết quản lý, tăng sức ép thị trường

Trước áp lực rác nhựa gia tăng, nhiều quốc gia đang chuyển sang giải pháp đồng bộ, kết hợp siết chính sách, tái cấu trúc sản xuất – tiêu dùng và tận dụng sức ép từ hành vi mua sắm của người dân. Trọng tâm trước mắt là chính sách và thương mại quốc tế: EU dự kiến trong nửa đầu năm 2026 sẽ siết kiểm soát nhựa tái chế nhập khẩu, yêu cầu chứng từ chặt chẽ, tách mã hải quan giữa nhựa nguyên sinh và nhựa tái chế, đồng thời kiểm toán các cơ sở tái chế và hỗ trợ phòng thí nghiệm độc lập; trước đó, EU đã áp thuế chống bán phá giá với một số sản phẩm nhựa PET từ Trung Quốc. Tài liệu hoạch định của EU nêu rõ ngành tái chế đang chịu sức ép từ chi phí năng lượng cao, giá nhựa nguyên sinh thấp và cạnh tranh từ nhựa nhập khẩu rẻ - thường là nhựa nguyên sinh bị gắn nhãn sai thành nhựa tái chế.

Song song với các biện pháp cấp khu vực, nhiều quốc gia và địa phương đang tăng cường thực thi ở cấp cơ sở, biến khẩu hiệu “cấm nhựa dùng một lần” thành hành động cụ thể. Tại bang Karnataka (Ấn Độ), Hội đồng Kiểm soát ô nhiễm bang đã thành lập lực lượng đặc nhiệm cấp quận nhằm kiểm soát việc bán, lưu kho và vận chuyển các sản phẩm nhựa dùng một lần. Trong một đợt cao điểm, lực lượng này đã kiểm tra khoảng 5.000 cửa hàng, thu giữ lượng lớn vật liệu bị cấm và xử phạt các trường hợp vi phạm.

Tại Mỹ, nhiều địa phương lựa chọn cách tiếp cận mạnh mẽ hơn: thay đổi hành vi bằng công cụ kinh tế. Theo Cơ quan Tái chế bang California, lệnh cấm túi nhựa dùng một lần tại quầy thanh toán được triển khai theo lộ trình rõ ràng. Từ 1/1/2026, các cửa hàng thuộc diện điều chỉnh chỉ được cung cấp túi giấy tái chế đạt chuẩn, kèm theo yêu cầu về tỷ lệ vật liệu tái chế và mức phạt có thể lên tới 5.000 USD mỗi ngày đối với các vi phạm tái diễn.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng, chính sách chỉ giải quyết một nửa vấn đề, phần còn lại nằm ở thay đổi hệ thống. Báo cáo “Phá vỡ làn sóng nhựa 2025” cho thấy, nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp hiện có, thế giới có thể giảm tới 83% ô nhiễm nhựa vào năm 2040. Riêng bao bì nhựa, nguồn thải lớn nhất, có thể giảm tới 97%, trong đó các mô hình tái sử dụng, hoàn trả và chiết nạp đóng vai trò chủ đạo.

Phó Chủ tịch Quỹ Thiên nhiên Thế giới tại Mỹ, bà Erin Simon nhấn mạnh: “Mức độ nghiêm trọng của khủng hoảng nhựa đã được người dân trên khắp thế giới hiểu rõ. Đây là thời điểm các quốc gia cần hành động để chấm dứt những tác động nhìn thấy và không nhìn thấy của ô nhiễm rác thải nhựa”.

Từ phía thị trường, sức ép tiêu dùng cũng ngày càng rõ nét. Một khảo sát do tập đoàn nghiên cứu hành vi người tiêu dùng Aura thực hiện cho thấy, 37% người tiêu dùng tại Mỹ và Canada và 42% tại châu Âu từng từ bỏ việc mua hàng vì lo ngại bao bì nhựa không bền vững. Theo bà Gillian Garside-Wight - Giám đốc tư vấn của Aura, bao bì ngày càng trở thành yếu tố then chốt, khi người tiêu dùng dùng chính lựa chọn mua sắm để đánh giá mức độ nghiêm túc của doanh nghiệp đối với phát triển bền vững.

Xu hướng giảm sử dụng đồ dùng một lần đang ngày càng rõ nét, khi người tiêu dùng không chỉ bày tỏ quan điểm mà còn điều chỉnh hành vi, tạo sức ép lên doanh nghiệp và chính sách.

Hồng Nhung