Tiêu dùng chững lại: Thách thức cho mục tiêu tăng trưởng 2026

Niềm tin tăng cao nhưng tiêu dùng chưa bật mạnh

Khảo sát ACSS 2025 (Nghiên cứu tâm lý người tiêu dùng ASEAN – ASEAN Consumer Sentiment Survey) do Ngân hàng Hoa Kỳ UOB phối hợp với Boston Consulting Group thực hiện cho thấy, người tiêu dùng Việt Nam đang dẫn đầu Đông Nam Á về chỉ số lạc quan, với 67 điểm trên thang đo niềm tin – vượt xa mức trung bình khu vực chỉ 54 điểm và tăng thêm 3 điểm so với năm trước. Đây là một trong những mức cao nhất mà Việt Nam đạt được kể từ sau đại dịch, phản ánh sự tin tưởng vào triển vọng kinh tế lẫn khả năng cải thiện thu nhập của mỗi cá nhân trong tương lai gần. Trong bối cảnh tiêu dùng của người dân chiếm gần 64% GDP, tâm lý tích cực của hàng chục triệu hộ gia đình có thể trở thành “đòn bẩy vàng” giúp Việt Nam theo đuổi mục tiêu tăng trưởng đầy tham vọng trong những năm tới.

Niềm tin của người dân không xuất hiện ngẫu nhiên, mà đến từ nền tảng kinh tế hồi phục mạnh mẽ. Tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) năm 2025 đạt tới 8,02%, bất chấp bối cảnh nhiều nền kinh tế lớn trên thế giới đối diện bất ổn. Mặt bằng giá cả duy trì ổn định, lạm phát được kiểm soát, dòng vốn đầu tư nước ngoài vẫn chảy mạnh vào Việt Nam càng góp phần củng cố sự tin tưởng của thị trường.

Người tiêu dùng Việt Nam đang dẫn đầu Đông Nam Á về chỉ số lạc quan, với 67 điểm trên thang đo niềm tin

Sự lạc quan của người tiêu dùng đi liền với những thay đổi đáng chú ý trong hành vi mua sắm. Khảo sát chỉ ra hơn 8/10 người Việt tỏ ra tự tin về triển vọng kinh tế vĩ mô, tăng tới 12 điểm phần trăm so với năm 2024. Hơn 70% tin rằng, tài chính cá nhân sẽ tốt hơn trong 12 tháng tới. Khi tin vào tương lai, người dân có xu hướng chi nhiều hơn vào các lĩnh vực gia tăng chất lượng cuộc sống như giáo dục, y tế, chăm sóc sức khỏe, du lịch nội địa và dịch vụ giải trí. Điều này mở ra dư địa tăng trưởng mạnh cho các ngành dịch vụ chất lượng cao và công nghiệp lối sống.

Tuy nhiên, sự lạc quan chưa thể đảm bảo chi tiêu sẽ tăng đồng đều ở mọi nhóm dân cư. Chênh lệch thu nhập giữa các vùng miền, sự phân hóa cơ hội việc làm và gánh nặng tài chính gia tăng khiến một bộ phận người dân vẫn duy trì tâm lý phòng thủ. Dù tích cực về kỳ vọng tương lai, họ vẫn ưu tiên tiết kiệm để đảm bảo khả năng ứng phó rủi ro. Điều đó dẫn tới thực tế, niềm tin tăng nhưng tiêu dùng chưa bật mạnh.

Kích cầu tiêu dùng – “chìa khóa” mở cửa tăng trưởng bền vững

Tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV đã đặt mục tiêu tăng trưởng năm 2026 ở mức từ 10% trở lên. Nhưng muốn đạt được điều đó, Việt Nam không chỉ dựa vào xuất khẩu vốn chịu tác động từ môi trường toàn cầu khó lường, hay đầu tư công đôi khi chậm giải ngân. Động lực tăng trưởng quan trọng nhất chính là tiêu dùng nội địa – vốn chiếm phần lớn trong cơ cấu GDP.

Song các số liệu gần đây cho thấy, sức mua đang chậm lại. Trong 9 tháng năm 2025, tiêu dùng cuối cùng tăng 8,07% và đóng góp 73,8% vào tăng trưởng GDP. Tính chung cả năm 2025, tiêu dùng cuối cùng tăng 7,95% so với năm 2024. Con số này dù lớn nhưng vẫn chưa đạt kỳ vọng 10,5% mà Chính phủ đề ra. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng năm 2025 tăng 9,2% so với năm 2024, nhưng chỉ tăng 6,7% khi loại trừ yếu tố giá. Điều này phản ánh sự thận trọng rõ rệt trong chi tiêu.

Đáng chú ý, số liệu từ Worldpanel by Numerator cho thấy, chỉ số niềm tin tiêu dùng Quý II/2025 đã xuống mức thấp nhất kể từ sau COVID-19. Người dân cắt giảm chi tiêu không thiết yếu, ưu tiên tích lũy tài chính. Tính đến hết Quý III/2025, tiền gửi dân cư đạt mức kỷ lục 7,83 triệu tỷ đồng, tăng gần 11% so với đầu năm 2025. Nhiều chuyên gia cho rằng: “Người dân chọn giữ tiền, không tiêu tiền”.

Thu nhập suy giảm cũng là nguyên nhân trực tiếp khiến tiêu dùng đình lại. Theo Điều tra Lao động – Việc làm tháng 9/2025, có đến 34,1% hộ gia đình gặp giảm thu nhập do thành viên mất hoặc tạm nghỉ việc. 27,7% cho biết, hoạt động sản xuất kinh doanh thu hẹp. Chi phí đầu vào tăng hay giá bán giảm đều gây sức ép lên túi tiền của người dân.

Nguyên Tổng cục trưởng Tổng cục Thống kê Nguyễn Bích Lâm nhận định: “Một nền kinh tế sẽ khó bứt tốc nếu người dân chỉ lo giữ tiền của thay vì tiêu dùng và đầu tư”. Ý kiến này cho thấy, yêu cầu cấp bách phải khơi thông sức mua nếu Việt Nam muốn đạt bước nhảy tăng trưởng trong giai đoạn tới.

TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế cũng nhấn mạnh, để đạt mục tiêu tăng trưởng trong những năm tới, cần các biện pháp kích cầu mạnh mẽ hơn, như: giảm thuế giá trị gia tăng (VAT), tăng lương cơ bản, hỗ trợ an sinh xã hội, và giảm gánh nặng chi phí cho doanh nghiệp để họ có thể giảm giá bán sản phẩm.

Từ góc độ chính sách, việc hỗ trợ tổng cầu tiêu dùng không chỉ là biện pháp tức thời mà còn tạo đòn bẩy bền vững, giúp nền kinh tế tăng trưởng tự nhiên và ổn định. Ngoài ra, các chuyên gia cũng cảnh báo, nếu không có các biện pháp đồng bộ, việc chỉ tập trung vào đầu tư hay xuất khẩu sẽ khó tạo sức bật mạnh, trong khi tiêu dùng trong nước chiếm tới 60 - 70% GDP.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp nội địa cần đổi mới tư duy kinh doanh, tập trung sản phẩm chất lượng cao, giá hợp lý và chính sách khuyến mại thông minh để tạo động lực mua sắm. Sự minh bạch về nguồn gốc, tiêu chuẩn an toàn hay yếu tố xanh đang trở thành yêu cầu bắt buộc chứ không còn là lựa chọn.

Theo nhiều chuyên gia kinh tế, muốn đạt được tăng trưởng hai con số, không thể chỉ trông vào xuất khẩu hay đầu tư công, mà phải bắt đầu từ sức mua và niềm tin của người dân. Chính sách tài khóa cần chuyển trọng tâm từ “thu nhiều để chi” sang “nuôi dưỡng sức mua để tăng trưởng”, bởi một nền kinh tế khỏe không phải là nơi thu thuế nhiều nhất, mà là nơi người dân có khả năng tiêu dùng và đầu tư cho tương lai.

Diệp Diệp/VOV.VN