'Quê hương trở thành mạch nguồn, hơi thở và đường dẫn xuyên suốt…'

- P.V: Năm 2026 kỷ niệm 15 năm ra đời video art “Chạm tới biển”-đánh dấu cột mốc đáng nhớ trong hành trình sáng tạo của hai anh. Và cũng từ đây, cái tên “Le Brothers” được biết đến nhiều hơn. Trong hành trình 15 năm qua, những dấu ấn đáng nhớ của hai anh là gì?

- Le Brothers: Chúng tôi thực hiện dự án “Chạm tới biển” vào năm 2011 như một hành trình nghệ thuật kéo dài từ Huế đến Quảng Bình (cũ), dọc theo bờ biển miền Trung. Dự án sử dụng ngôn ngữ trình diễn thông qua chính cơ thể của Le Brothers, đặt con người trong mối quan hệ trực tiếp với thiên nhiên, lịch sử và không gian địa lý. Tác phẩm được trình chiếu lần đầu tại Huế vào năm 2012, sau đó tại TP. Hồ Chí Minh. Bước ngoặt quan trọng nhất của dự án là khi “Chạm tới biển” được lựa chọn tham gia Singapore Biennale 2013. Từ cột mốc này, các dự án của Le Brothers bắt đầu được mời trình chiếu và trưng bày tại nhiều không gian nghệ thuật quốc tế, như: Saatchi Gallery (London); Palais de Tokyo (Paris); Queens Museum (New York)…

Đó là một động lực rất lớn, giúp chúng tôi tin tưởng hơn vào con đường mình đã chọn và tiếp tục thực hiện nhiều dự án nghệ thuật dài hơi, có tính nghiên cứu và gắn bó sâu sắc với bối cảnh văn hóa-lịch sử Việt Nam cho đến ngày hôm nay.

Chân dung Le Brothers - Ảnh: MAI NHÂN

- P.V: Nhắc đến Le Brothers là nói đến New Space Art Foundation (NSAF)-mô hình lưu trú nghệ thuật đầu tiên tại TP. Huế, tạo dấu ấn đậm nét cho nghệ thuật đương đại miền Trung. Hai anh có thể chia sẻ thêm thông tin về không gian nghệ thuật này?

- Le Brothers: Chúng tôi thành lập NSAF vào năm 2008. Trong suốt hơn 16 năm qua, NSAF hoạt động liên tục, đặc biệt tập trung vào chương trình lưu trú nghệ thuật cho nghệ sĩ quốc tế và nghệ sĩ Việt Nam.

Từ năm 2008-2016, chúng tôi tổ chức triển lãm và hội thảo tại không gian số 15 Lê Lợi (TP. Huế), với sự hỗ trợ của Trung tâm Văn hóa Phương Nam và chính quyền TP. Huế. Từ năm 2016 đến nay, NSAF chuyển về hoạt động tại nhà số 9, xóm 3, phường Mỹ Thượng, TP. Huế.

Mỗi năm, chúng tôi đón khoảng 4-6 nghệ sĩ quốc tế cùng một số nghệ sĩ Việt Nam đến lưu trú và sáng tác. Với mong muốn phát triển và giới thiệu nghệ thuật đương đại đến công chúng Huế, NSAF ưu tiên các nghệ sĩ có dự án workshop, giáo dục nghệ thuật và tương tác cộng đồng.

Không gian của NSAF được chia thành xưởng làm việc của nghệ sĩ và không gian trưng bày. Với các dự án quy mô lớn, chúng tôi phối hợp sử dụng không gian của Trường đại học Nghệ thuật Huế hoặc Trung tâm Nghệ thuật Lê Bá Đảng. Đến với NSAF, ngoài việc sáng tác, nghệ sĩ còn có cơ hội gặp gỡ, giao lưu với công chúng yêu nghệ thuật tại TP. Huế, đặc biệt là sinh viên nghệ thuật.

- P.V: Sinh ra ở tỉnh Quảng Bình (cũ), học tập và thành danh tại TP. Huế, nhưng xuyên suốt trong nhiều dự án nghệ thuật đương đại của Le Brothers là hình bóng của vĩ tuyến 17, cầu Hiền Lương, sông Bến Hải và những ký ức về chiến tranh trên mảnh đất Quảng Trị anh hùng, giúp giới trẻ tiếp cận lịch sử qua lăng kính mới. Vậy, khởi nguồn chất chứa của những sáng tạo đó là gì?

- Le Brothers: Chúng tôi sinh năm 1975, thời điểm đất nước vừa thống nhất. Dấu mốc lịch sử ấy đã in sâu trong tiềm thức của chúng tôi từ rất sớm. Năm 18 tuổi, chúng tôi rời Quảng Bình cũ vào Huế học tập tại Trường đại học Nghệ thuật Huế và từ đó bắt đầu hành trình sống-làm việc lâu dài tại đây.

Trong chuỗi tác phẩm của Le Brothers, có thể thấy rõ mối liên hệ giữa miền Bắc-miền Nam Việt Nam, đặc biệt là trục vĩ tuyến 17. Chúng tôi sinh ra ở miền Bắc, nhưng sống và sáng tác ở miền Trung-miền Nam, chính sự dịch chuyển đó khiến lịch sử, chiến tranh và thân phận con người trở thành những câu hỏi lớn trong thực hành nghệ thuật của chúng tôi.

Một kỷ niệm không thể quên là những lần đi xe từ Quảng Bình (cũ) vào Huế, mỗi khi ngang qua cầu Hiền Lương, chúng tôi tự hỏi: “Nếu đất nước không thống nhất, thì chúng tôi là ai?”. Câu hỏi ấy thôi thúc chúng tôi tiếp cận lịch sử một cách có hệ thống hơn trong nghệ thuật, mà dự án tiêu biểu là “Cây Cầu” (2010). Dự án này triển khai tại ba quốc gia: Việt Nam, Đức và Hàn Quốc. “Cây Cầu” được trưng bày tại nhiều nước trên thế giới và trở thành một trong những dự án quan trọng nhất của Le Brothers về chủ đề lịch sử-chia cắt-thống nhất.

Trong mỗi dự án, bên cạnh ngôn ngữ nghệ thuật đương đại, chúng tôi luôn mang theo dấu ấn quê hương, đất nước, đặc biệt là hình ảnh Quảng Bình (cũ)-Quảng Trị ngày nay, nơi chúng tôi sinh ra và lớn lên. Quê hương trở thành mạch nguồn, hơi thở và đường dẫn xuyên suốt trong toàn bộ hệ thống sáng tác của Le Brothers.

- P.V: Nghệ thuật đương đại là một trong những thành tố quan trọng thúc đẩy ngành công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, ở Quảng Trị, nghệ thuật đương đại vẫn còn khá xa lạ. Là những nghệ sĩ hàng đầu của lĩnh vực này, theo hai anh, sẽ phải có những điều kiện cần và đủ nào để Quảng Trị không bỏ lỡ cơ hội phát triển?

- Le Brothers: Hiện nay, nghệ thuật đương đại Việt Nam phát triển mạnh tại các đô thị lớn. Với Quảng Bình (cũ) và Quảng Trị, lĩnh vực này vẫn còn khá mới, nhưng vẫn đang âm thầm hình thành và phát triển ở những mức độ khác nhau.

TP. Huế có lợi thế là trung tâm đào tạo nghệ thuật với Trường đại học Nghệ thuật Huế, nơi nhiều nghệ sĩ đến từ Quảng Bình-Quảng Trị đã học tập và trưởng thành. Tuy nhiên, để nghệ thuật đương đại phát triển, cần thời gian, nghiên cứu và sự kiên trì lao động nghệ thuật.

Theo chúng tôi, điều quan trọng là sự đồng hành giữa nghệ sĩ, các tổ chức văn hóa và chính quyền địa phương. Nghệ sĩ cần được tin tưởng, hỗ trợ và tạo điều kiện để thực hiện những dự án mà họ ấp ủ. Nếu có sự đầu tư dài hạn và môi trường thuận lợi, Quảng Trị hoàn toàn có thể nắm bắt cơ hội phát triển nghệ thuật đương đại trong tương lai.

- P.V: Vừa trở lại trong bộ phim tài liệu “Khi nghệ thuật cất tiếng” của Đài Truyền hình Việt Nam như những đại diện tiêu biểu của nghệ thuật đương đại nước nhà, hai anh chắc hẳn sẽ “trình làng” một dự án mới?

- Le Brothers: Chúng tôi rất vinh dự khi được mời tham gia bộ phim tài liệu này, cùng với nhiều nghệ sĩ tiêu biểu trong các lĩnh vực mỹ thuật, sân khấu, âm nhạc, múa và nghệ thuật đương đại. Đây là cơ hội để công chúng hiểu rõ hơn về nghệ thuật thông qua những người đã và đang cống hiến lâu dài cho nền nghệ thuật nước nhà.

Về các dự án sắp tới, Le Brothers vẫn luôn trong trạng thái làm việc liên tục. Hiện nay, chúng tôi đang thực hiện dự án “Hồn Thiên Nhiên”, bắt đầu từ năm 2023 và dự kiến hoàn thành vào năm 2026. Dự án sử dụng video art kết hợp trình diễn, triển khai từ miền Bắc đến miền Nam Việt Nam, trong các khu rừng nguyên sinh. Dự án khai thác mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, cũng như những cảm xúc, ký ức mà con người gửi gắm vào tự nhiên.

Tác phẩm được thể hiện dưới dạng 9 kênh video màu, mỗi kênh dài khoảng 1 giờ. Tổng thời lượng của dự án là 9 giờ, được thực hiện trong suốt 3 năm như một thực hành nghệ thuật dài hơi.

- P.V: Xin cảm ơn hai anh về cuộc trao đổi ý nghĩa này!

Mai Nhân (thực hiện)