Quét mã QR: Ngăn các giao dịch gian lận ra sao?

VietQRGlobal giúp điểm bán giảm chi phí chấp nhận thanh toán, đồng thời mở rộng cơ hội đón dòng chi tiêu từ khách quốc tế. Ảnh: CTV

Khi thanh toán xuyên biên giới ngày càng mở rộng, sự thuận tiện cũng kéo theo những rủi ro về gian lận, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Phạm vi rủi ro cũng mở rộng theo

Thanh toán bằng mã QR ngày càng phổ biến trong mua bán, cung cấp dịch vụ và giao dịch xuyên biên giới. Khi khoảng cách địa lý trong thanh toán được rút ngắn, một giao dịch có thể liên quan đến nhiều hệ thống, nền tảng và chủ thể ở những quốc gia khác nhau. Tiền được chuyển nhanh hơn nhưng phạm vi rủi ro cũng mở rộng theo.

Đây là vấn đề cần được nhìn nhận trong quá trình chuyển đổi số. Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, cốt lõi; yêu cầu phát triển hạ tầng, nhất là hạ tầng số, theo nguyên tắc “hiện đại, đồng bộ, an ninh, an toàn, hiệu quả”.

Nghị quyết cũng xác định bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin của tổ chức và cá nhân là yêu cầu xuyên suốt trong quá trình chuyển đổi số quốc gia.

Theo ông Ngô Tuấn Anh, Phó Trưởng ban An ninh dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia Việt Nam (NCA), mã QR chỉ là điểm bắt đầu của một giao dịch. Chỉ cần một mắt xích có lỗ hổng, rủi ro có thể lan sang những khâu khác.

Tại điểm bán, mã QR có thể bị thay thế hoặc phủ đè bằng mã khác do đối tượng xấu kiểm soát. Nếu người mua không kiểm tra thông tin, tiền có thể được chuyển đến tài khoản khác với đơn vị cung cấp hàng hóa, dịch vụ.

Ông Ngô Tuấn Anh cho rằng, việc bảo đảm an toàn không thể chỉ đặt lên vai ngân hàng hay đơn vị cung cấp nền tảng. Người dùng, điểm chấp nhận thanh toán, ngân hàng và doanh nghiệp công nghệ đều là những mắt xích trong chuỗi bảo vệ giao dịch.

Đại diện NCA cũng lưu ý, người dùng không nên cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc trên điện thoại, bởi “thiết bị di động cũng tương tự như cái ví của chúng ta”.

Bên cạnh việc tự bảo vệ, người dùng cần kiểm tra giao dịch trước khi xác nhận. Đối chiếu người thụ hưởng, số tiền và cửa hàng giúp phát hiện dấu hiệu bất thường. Với điểm bán, mã QR cần được kiểm tra để hạn chế nguy cơ bị thay thế. Ở cấp hệ thống, phát hiện giao dịch bất thường và phản ứng nhanh khi có sự cố sẽ củng cố niềm tin vào thanh toán chủ động hơn.

Ông Ngô Tuấn Anh cho biết, năm 2026, các quy định mới liên quan đến an ninh mạng, dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân đang được áp dụng, trong đó có Luật An ninh mạng năm 2025 và quy định hướng dẫn về bảo đảm an ninh cho các hệ thống công nghệ thông tin, đặc biệt hệ thống tài chính. Trong đó, các hệ thống thông tin quan trọng trong lĩnh vực tài chính thuộc cấp độ 3, cấp độ 4 phải đáp ứng thêm những yêu cầu về bảo đảm an toàn, an ninh hệ thống.

Với thanh toán xuyên biên giới, vấn đề không dừng ở việc tiền có đến đúng tài khoản mà còn liên quan đến luồng dữ liệu phát sinh trong giao dịch. Theo ông Ngô Tuấn Anh, các đơn vị tham gia xử lý dữ liệu cần đặc biệt lưu ý việc dữ liệu được thu thập, lưu trữ, chia sẻ và chuyển đi đâu, nhất là trường hợp dữ liệu cá nhân được chuyển ra nước ngoài.

“Ở đây sẽ liên quan đến gọi là chuyển dữ liệu cá nhân ra nước ngoài. Chúng ta phải thực hiện đúng các quy trình, thủ tục cũng như là các biện pháp bảo vệ dữ liệu. Bởi vì quy định xử phạt hiện nay rất cao, đâu đó đến 5% của doanh thu”, đại diện NCA chia sẻ.

Theo chuyên gia này, thanh toán xuyên biên giới qua QR tạo ra nhiều lợi ích, nhưng muốn mở rộng cần tạo dựng niềm tin cho dịch vụ. Khi thanh toán vượt ra ngoài phạm vi một cửa hàng hay một quốc gia, yêu cầu đặt ra không chỉ là tốc độ và sự thuận tiện mà còn là bảo vệ giao dịch, dữ liệu và quyền lợi người dùng.

Kết nối hạ tầng thanh toán với mạng lưới phân phối

Theo các chuyên gia trong ngành, phát triển thanh toán số còn gắn với quá trình hiện đại hóa thị trường, hệ thống phân phối và thương mại điện tử.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển Thị trường trong nước, Bộ Công Thương chia sẻ, thanh toán không dùng tiền mặt là một phần trong định hướng phát triển hạ tầng thương mại và hiện đại hóa hệ thống phân phối.

Với Bộ Công Thương, đây cũng là hướng đi mà Bộ đang triển khai trong Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Theo đó, Bộ Công thương sẽ tập trung vào phát triển hạ tầng thương mại, năng lực của các doanh nghiệp bán lẻ cũng như là hiện đại hóa hệ thống phân phối.

Cùng với phát triển thanh toán số trong nước, việc kết nối thị trường quốc tế cũng được đặt ra trong quá trình hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng hoạt động. “Ở chiều là kết nối thị trường quốc tế, về chức năng xác định rất là rõ là cơ chế và hạ tầng thanh toán ngoại hối và các yêu cầu về an toàn của hệ thống thanh toán thì là thẩm quyền của Ngân hàng Nhà nước và các cơ quan chủ thể liên quan”, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn cho biết.

Với Bộ Công Thương, trọng tâm là phối hợp để hạ tầng thanh toán kết nối với hạ tầng thương mại, mạng lưới phân phối và phương thức giao dịch hiện đại, đáp ứng nhu cầu của người tiêu dùng và doanh nghiệp.

Ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn cho biết, Bộ Công Thương xác định 3 kết nối trong quá trình phát triển thị trường: “Thứ nhất, kết nối hạ tầng với kết nối thanh toán; thứ hai kết nối giao dịch với dữ liệu phục vụ quản trị kinh doanh một cách an toàn, đúng pháp luật; thứ ba là kết nối sức mua của khách quốc tế tại Việt Nam”.

Ba kết nối này đặt thanh toán số trong bức tranh rộng hơn của chuyển đổi số. Nếu hạ tầng thanh toán được kết nối với hệ thống phân phối, dữ liệu giao dịch được khai thác đúng quy định và sức mua của khách quốc tế được kết nối với hàng hóa, dịch vụ trong nước, mã QR có thể trở thành một mắt xích của hệ sinh thái thương mại hiện đại.

Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng đó, yêu cầu về an toàn cũng phải được đặt song hành. Nghị quyết 57-NQ/TW yêu cầu hạ tầng số phát triển theo hướng hiện đại, đồng bộ, an ninh, an toàn, hiệu quả; đồng thời xác định dữ liệu là nội dung trọng tâm, cốt lõi và yêu cầu bảo đảm an ninh mạng, an ninh dữ liệu, an toàn thông tin xuyên suốt quá trình chuyển đổi số.

Khi thanh toán xuyên biên giới tiếp tục mở rộng, niềm tin của người dùng sẽ là yếu tố quan trọng để phương thức thanh toán số phát triển. Nhiều ý kiến cho rằng, bảo đảm an ninh mạng, an toàn dữ liệu và bảo vệ quyền lợi người dùng vì thế phải được tích hợp ngay trong quá trình xây dựng, kết nối và vận hành hạ tầng số, thay vì chỉ xử lý khi sự cố đã xảy ra.

Gần 1,7 triệu người dừng giao dịch sau cảnh báo

Theo TS. Chử Văn Lâm, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, VietQRGlobal (thanh toán mã QR xuyên biên giới) không chỉ tạo thêm một phương thức thanh toán thuận tiện cho người dân và du khách, kết nối thanh toán xuyên biên giới còn góp phần nâng cao tính tự chủ của hạ tầng thanh toán quốc gia; đồng thời mở rộng cơ hội giao thương, du lịch và tiêu dùng giữa Việt Nam với các thị trường tiềm năng.

Cùng với mở rộng kết nối, bài toán an toàn giao dịch cũng trở nên quan trọng hơn khi dòng tiền được luân chuyển qua nhiều hệ thống thanh toán. Tính đến ngày 26/8, Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro cho khách hàng (SIMO) của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã cảnh báo hơn 5,1 triệu lượt khách hàng; gần 1,7 triệu lượt đã tạm dừng hoặc hủy giao dịch sau cảnh báo, với tổng giá trị trên 5,7 nghìn tỷ đồng.