Quyền bình đẳng của phụ nữ - dòng chảy nhất quán trong lịch sử lập hiến Việt Nam
Bình đẳng nam nữ được khẳng định rõ ngay từ bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta năm 1946 và được phát triển xuyên suốt trong các bản Hiến pháp qua từng thời kỳ. Để hiểu sâu hơn, Báo Phụ nữ Việt Nam đã có cuộc trao đổi với GS-TS Vũ Công Giao, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội.

Bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Hiến pháp năm 1946. Ảnh tư liệu
PV: Xin Giáo sư cho biết tầm quan trọng của Hiến pháp 1946 về quyền con người, đặc biệt là quyền bình đẳng của phụ nữ trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình?
GS-TS Vũ Công Giao: Hiến pháp năm 1946 là bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta, có nội dung rất dân chủ, tiến bộ và mang tính khai sáng. Bản hiến pháp này đã đặt nền móng cho Nhà nước Việt Nam mới dựa trên các nguyên tắc chủ quyền nhân dân, tinh thần pháp quyền và sự tôn trọng các quyền tự do, dân chủ cơ bản của công dân.
Mặc dù chưa sử dụng thuật ngữ "quyền con người", tuy nhiên, về bản chất, các quyền công dân được ghi nhận trong Hiến pháp 1946 thể hiện những giá trị cốt lõi của quyền con người, như sự bình đẳng, quyền tham gia vào đời sống công cộng, tự do ngôn luận, hội họp, tín ngưỡng, cư trú, đi lại…

GS-TS Vũ Công Giao, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Luật Hà Nội
Tuy được ban hành trước khi Liên hợp quốc thông qua Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền năm 1948, Hiến pháp năm 1946 đã ghi nhận hầu hết các quyền con người cơ bản mà sau này cũng được bảo vệ bởi luật nhân quyền quốc tế. Đặc biệt, quy định "đàn bà ngang quyền với đàn ông về mọi phương diện" cho thấy tư tưởng bình đẳng giới rất tiến bộ của Hiến pháp năm 1946; đặt trong bối cảnh lịch sử lúc bấy giờ, đây là một quy định sớm, trực tiếp và mạnh mẽ, vượt trước so với nhiều bản hiến pháp đương thời. Quy định này đặt nền tảng hiến định cho việc thừa nhận phụ nữ là chủ thể bình đẳng về quyền con người với đàn ông trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình ở Việt Nam.
PV: Thưa GS, quyền bình đẳng của phụ nữ được phát triển xuyên suốt trong các bản Hiến pháp (1959, 1980, 1992, 2013, 2025). Điều này có ý nghĩa như thế nào trong việc thúc đẩy phụ nữ tham chính, đặc biệt là sự góp mặt của phụ nữ Việt Nam trong Quốc hội và các cơ quan dân cử?
GS-TS Vũ Công Giao: Có thể nói, quyền bình đẳng của phụ nữ là một dòng chảy rất nhất quán trong lịch sử lập hiến Việt Nam, với 5 bản Hiến pháp gồm 1946, 1959, 1980, 1992, 2013.
Hiến pháp 1946 mở đầu bằng quy định rất tiến bộ: "đàn bà ngang quyền với đàn ông về mọi phương diện". Đến Hiến pháp 1959, nguyên tắc này được cụ thể hóa thành các quyền trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình.
Hiến pháp 1980 tiếp tục kế thừa các quyền này và nhấn mạnh trách nhiệm của Nhà nước và xã hội trong việc tạo điều kiện để phụ nữ học tập, lao động, công tác; Hiến pháp 1992 bổ sung yêu cầu cấm phân biệt đối xử, xúc phạm nhân phẩm phụ nữ. Đến Hiến pháp năm 2013, nguyên tắc bình đẳng nam nữ được diễn đạt đầy đủ và hiện đại hơn: phụ nữ không chỉ được thừa nhận bình đẳng về quyền, mà còn phải được bảo đảm cơ hội bình đẳng, không bị phân biệt đối xử về giới và được tạo điều kiện để phát triển, tham gia thực chất vào đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình.

Quốc hội khóa I thảo luận về Dự thảo Hiến pháp tại Kỳ họp thứ Hai. Ảnh tư liệu triển lãm
Ý nghĩa lớn nhất của các quy định về bình đẳng nam nữ trong các bản hiến pháp Việt Nam là đã tạo cơ sở hiến định để phụ nữ tham gia vào quản lý đất nước với tư cách là những công dân bình đẳng. Có thể thấy từ khi đất nước giành được độc lập đến nay, phụ nữ Việt Nam ngày càng hiện diện nhiều và có vai trò quan trọng hơn trong các cơ quan dân cử. Nếu Quốc hội khóa I chỉ có 10 nữ đại biểu, chiếm khoảng 3% số đại biểu được bầu, thì đến Quốc hội khóa XV đã có 151 nữ đại biểu, chiếm 30,26%. Điều đó cho thấy bình đẳng giới trong Hiến pháp không chỉ là một tuyên bố nguyên tắc, mà đã từng bước chuyển hóa thành sự tham gia thực tế của phụ nữ vào hoạt động chính trị của nước ta.
PV: Quốc hội Việt Nam đóng vai trò then chốt trong nâng cao bình đẳng giới thông qua việc xây dựng hệ thống pháp luật (Luật Bình đẳng giới, luật lao động, hôn nhân gia đình). Ở góc nhìn của một nhà nghiên cứu, GS đánh giá như thế nào về vai trò của các nữ ĐBHQ trong hành trình thúc đẩy bình đẳng giới ở nước ta?
GS-TS Vũ Công Giao: Theo tôi, các nữ đại biểu Quốc hội có vai trò rất quan trọng, xét trong cả ba chức năng cơ bản của Quốc hội.
Trước hết, trong hoạt động lập hiến, lập pháp, các nữ đại biểu góp phần đưa tiếng nói, kinh nghiệm sống và nhu cầu thực tiễn của phụ nữ, trẻ em, gia đình và các nhóm dễ bị tổn thương vào quá trình xây dựng hiến pháp và luật. Nhờ đó, các quy định pháp luật về bình đẳng giới, lao động, thai sản, chăm sóc con cái, hôn nhân, phòng chống bạo lực gia đình.. trở nên sát thực hơn, nhân văn hơn và có tính khả thi hơn.

Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I, các đại biểu biểu quyết thông qua Hiến pháp 1946. Ảnh tư liệu
Thứ hai, trong việc quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, sự tham gia của các nữ đại biểu Quốc Hội giúp lồng ghép tốt hơn góc nhìn giới vào các chính sách lớn của đất nước trên tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là về kinh tế - xã hội, giáo dục, y tế. Điều này rất quan trọng, bởi bình đẳng giới không chỉ là câu chuyện của phụ nữ, mà còn là điều kiện để sử dụng tốt hơn nguồn lực con người, bảo đảm công bằng xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững của đất nước.
Thứ ba, trong hoạt động giám sát tối cao, các nữ đại biểu có vai trò thúc đẩy việc theo dõi, đánh giá xem pháp luật và chính sách có thực sự đi vào đời sống hay không; đặc biệt là trong các vấn đề gắn với quyền bình đẳng của phụ nữ như phân biệt đối xử trong lao động, bạo lực gia đình, gánh nặng chăm sóc không được trả lương, cũng như cơ hội thăng tiến và tham gia lãnh đạo của phụ nữ.
Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh rằng, thúc đẩy bình đẳng giới không phải là trách nhiệm riêng của các nữ đại biểu Quốc hội. Vai trò đặc biệt của các nữ ĐBQH là làm cho nghị trường có thêm chiều sâu xã hội, sự nhạy cảm giới và tiếng nói thực tiễn; còn bình đẳng giới phải là cam kết chung của toàn bộ Quốc hội và cả hệ thống chính trị.
PV: Trân trọng cảm ơn Giáo sư!
Ngày 9/11/1946, tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa I đã thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đánh dấu một bước phát triển quan trọng trong lịch sử lập hiến, lập pháp của đất nước.
Hiến pháp năm 1946 ra đời, khẳng định nền độc lập, chủ quyền quốc gia, xác lập những nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, đồng thời ghi nhận các quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.
Với 7 chương, 70 điều, Hiến pháp năm 1946 thể hiện tư tưởng tiến bộ về xây dựng Nhà nước của nhân dân, đề cao quyền làm chủ của nhân dân, quyền tự do, dân chủ và nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật.
Trải qua 80 năm, cùng với quá trình xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước, hệ thống pháp luật Việt Nam không ngừng được hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước, phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế.

